صفحه اصلی | Persian | انتشارات | گزارش | پيامد خشونت بار: انتخابات 1388 و سرکوب دگرانديشان در ايران – قسمت دوم

پيامد خشونت بار: انتخابات 1388 و سرکوب دگرانديشان در ايران – قسمت دوم

پيامد خشونت بار: انتخابات 1388 و سرکوب دگرانديشان در ايران – قسمت دوم

گزارش اوليه به مستند سازي و بررسي سرکوب وحشيانه مخالفان توسط رژيم پس از انتخابات رياست جمهوري در 22 خرداد 1388 مي پردازد. رژيم ساعاتي پيش از اعلام برنده شدن محمود احمدي نژاد در روز انتخابات به دستگيري مخالفان سياسي، روزنامه نگاران و ديگر فعالان پرداخت.دستگيريها و همچنين تظاهرات در طول سال ادامه يافته و با خشونت از طرف بازوي امنيتي رژيم مواجه شد. اين گزارش نقض حقوق بشر دهها شهروند ايراني و خارجي—شامل ضرب و شتم، آدم دزدي، تجاوز، و قتل—را به تفصيل مستند کرده و به بررسي و تحليل مسئوليت مرتکبين در قانون ايران و قوانين بين الملل مي پردازد.

 

4. دستگیری فعالان مدنی، روزنامه نگاران، و مخالفان

مقامات ایران علاوه بر دستگیری تظاهرکنندگان، شروع به دستگیری افراد غیرتظاهرکننده از منازل و ادارات و خیابانها نیز کردند که این وضعیت کماکان ادامه دارد. گستره این دستگیریها بسیار فراتر از افرادی است که با جنبش اصلاح‌طلب در ارتباط بودند. به نظر می‎رسد که رژیم هر کسی را که ممکن است مخالف با سیاستهای دولت بوده و ظرفیت و امکان رهبری جنبش را داشته هدف قرار داده است. فهرست این افراد شامل رهبران و اعضاء گروه‌های سیاسی مخالف و گروه‌های دانشجویی، فعالان حقوق زنان، اساتید، وکلا، و روزنامه‌نگاران می‌شود. این فهرست همچنین شامل مقامات رسمی عالیرتبه سابق در جمهوری اسلامی، چهره‌های انقلاب 1357، و اعضاء خانواده‌های ایشان نیز می‌شود. چندین تن از افراد دوملیتی و اتباع خارجی نیز دستگیر شده‌اند که بسیاری از آنها در زندان هستند.

علاوه بر تعداد و دامنه این دستگیریها، فوریتی که نیروهای امنیتی در هدف ساختن گروه‌ها و افراد به کار بردند، نشان می‎دهد که این دستگیریها با برنامه‎ریزی قبلی بوده و صرفاً عکس‎العملی نسبت به تظاهرات پس از انتخابات نبوده است. بازداشت‎شدگان سرشناس بعداً اعترافات علنی کردند که بدون شک تحت فشار گرفته شده بود و بازتاب نگرانی درباره یک «انقلاب مخملی» بود که در طی چند سال گذشته توسط گردانندگان دستگاه امنیتی ابراز شده بود.

4.1. غیرتظاهرکنندگان دستگیر می‌شوند

مقامات در روز انتخابات، شروع به حمله و یورش به مراکز عملیاتی و دفاتر روزنامه‌های مخالفان، و دستگیری رهبران و داوطلبان فعالیت در این مراکز کردند.[452] در هنگام دستگیری به ندرت قرار بازداشت ارایه شد، اما برخی از بازداشت‌شدگان موفق شدند قرار بازداشت خود را طی مراحل دستگیری ببینند. حداقل بعضی از احکام بازداشت پیش از تاریخ انتخابات صادر شده بود. یکی از شهود به یاد دارد که:

در لحظه دستگیری به من اتهامی اعلام نشد ولی بعدها فهمیدم به حکم صادره در روز 88/3/20 به دستور قاضی مرتضوی به اتهام مخدوش ‏نمودن ارای ملت که حکمی عمومی بود دستگیر شدم (بله! احکام بازداشت فعالان سیاسی دو روز قبل از انتخابات صادر شده بود).‏[453]

وی به مدت 50 روز در زندان انفرادی نگاهداشته شد بدون اینکه به خانواده یا وکیل خود سترسی داشته باشد.[454] او هر روز مورد بازجوییهای طویل‌المدت قرار می‌گرفت و طی آن بازجوها مرتباً وی را مورد ضرب و شتم قرار می‌دادند.[455] بازجوییها همانطور که تقریباً تمامی قربانیان توصیف کرده‌اند با چشمبند و رو به دیوار انجام می‌شد. بازجوها از او سؤال می‌کردند و می‌خواستند تا پاسخ این سؤالات را بنویسد. هر بار که او چیزی را انکار می‌کرد، با کتک و تهدید به دستگیری اعضاء خانواده خود روبرو می‌شد. این فشارها و شدت فرسودگی، او را مجبور به نوشتن پاسخهایی کرد که مطابق با گفته‌های بازجوها بود.[456]

مریم آموزگار، هنرمند و عکاس و روزنامه‌نگار که برای ستاد موسوی کار کرده بود، در روز انتخابات دو بار نزدیک بود دستگیر شود. او در مراسمی شرکت کرد که توسط یکی از سازمانهای هنری ترتیب داده شده بود و سپس به یک برنامه عمومی‌تر برای هنرمندانی پیوست که در حمایت از ستاد موسوی در مرکز هنری قیطریه برگزار شده بود.

در فرهنگستان قیطریه ... که مکانی برای همه هنرمندان است، خیلیها پیروزی قریب‌الوقوع ‏را جشن گرفته بودند. آنها وبسایتها را نگاه می‌کردند، گفت و گو می‌کردند و عکسها و ویدئو‏های زیادی هم گرفتیم. شانسی که من آوردم این بود که در ساعت 2 مرکز را ترک کردم چون که ‏حدود ساعت دو و ربع، گروهی ناشناس که شاید 30 نفر بودند، لباس شخصی و بسیجی، به آن ‏مکان ریخته و از بالا تا پایین شروع به شکستن همه چیز کردند. کامپیوترها را شکستند، مردم ‏را زدند5، یا 6 نفر از خانمها را گروگان گرفتند و رفتند. یکی از آن خانمها پگاه آهنگرانی بود.‏[457]

آموزگار برای چند ساعتی به دفتر کارش بازگشت و سپس دفتر را برای تحویل یک سری عکسهایی که طی همان روز گرفته بود، ترک کرد. باز هم او فقط چند دقیقه پیش از آنکه به دفتر یورش برده شود، آن را ترک کرد.

در فرهنگستان قیطریه ... که مکانی برای همه هنرمندان است، خیلی ها پیروزی قریب الوقوع ‏را جشن کرفته بودند. آنها وبسایتها را نگاه می کردند، گفت و گو می کردند و عکسها و ویدئو ‏های زیادی گرفتیم. شانسی که من آوردم این بود که در ساعت 2 مرکز را ترک کردم چونکه ‏حدود ساعت دو و ربع، گروهی ناشناس که شاید 30 نفر بودند، لباس شخصی و بسیجی، به آن ‏مکان ریخته و از بالا تا پایین شروع به شکستن همه چیز کردند. کامپیوترها را شکستند، مردم ‏را زدند5 با 6 نفر از خانمها را گروگان گرفتند و رفتند. یکی از آن خانمها پگاه آهنگرانی بود.‏[458]

به دفاتر اصلی ستاد موسوی نیز در روز انتخابات یورش بردند.[459]ستاد البته تا حدی انتظار ایجاد اختلال در فعالیتهای خود را داشت، اما با وجود این هنگامی که سعی کرد با داوطلبان منطقه‌ای خود تماس بگیرد، از شدت اشکالات به وجود آمده، متحیر شده بود.

قبل از آن پيش‌بيني کرديم اس‌ام‌اس‌ها را قطع کنند و با آنکه وزارت ارتباطات به ما اطمينان داده بود مبني بر قطع نشدن سيستم پيامکها، براي اطمينان بيشتر خطوط تلفني نيز براي ستاد در نظر گرفته شد. شب انتخابات با قطع شدن سيستم پيامکها قرار بود از خطوط تلفن استفاده کنيم که در روز انتخابات بيش از 300 خط تلفن ستاد صيانت از آرا را نيز قطع کردند.[460]

ستاد درباره علت حمله به دفاتر مرکزی خود از چند تن از وزرا و سازمانهای دولتی استفسار کرد، اما پاسخی دریافت نکرد. در هیچیک از این یورشها مجوز قانونی ارایه نشد.[461] طی محاکمات گروهی فرمایشی، معاون دادستان تهران، مهدی سپهری، دفتر انتخاباتی شمال تهران را متهم نمود که برای «................» مورد استفاده قرار گرفته بوده است.[462]

در طول شنبه شب و ساعات اولیه صبح یکشنبه، روزنامه‌نگاران و فعالان از منازل خود ربوده شدند. برای مثال ساعت 3 صبح سمیه توحیدلو را در خانه پدر و مادر او دستگیر کردند. این وبلاگ‌نویس، فعال سیاسی و حامی موسوی بدون ارایه هیچ نوع حکم جلب یا توضیحی دستگیر شد.[463] دو ماه بعد، قاضی حسن حداد اذعان نمود که توحیدلو باید قبلاً آزاد می‌شد اما وی توضیح داد که دادستان مرتضوی شخصاً در این امر دخالت کرده تا آزاد شدن او را به تعویق اندازد. دو روز پس از این اعتراف علنی، توحیدلو بالاخره با گذاشتن وثیقه آزاد شد.[464]

ساعت 1 صبح روز یکشنبه 24 خرداد به محل اقامت شیوا نظر آهاری، وبلاگ‌نویس و فعال حقوق بشر، یورش برده و دارایی او را ضبط کردند اما وی در خانه نبود. مقامات، او را روز بعد در دفتر کار خود دستگیر کردند.[465] مادر نظر آهاری در نامه‌ای سرگشاده به دختر خود که یک ماه بعد نوشته است توضیح می‌دهد که تنها دلخوشی وی این بود که تنها نبوده و به همراه مادران دیگری بود که در زندانها و دادگاه‌های انقلاب در جستجوی فرزندان خود بودند.[466] آهاری در روز اول مهرماه با قرار وثیقه 200 میلیون تومانی از زندان اوین آزاد شد.[467]

یکی دیگر از افرادی که شبی که مأموران برای دستگیری به منزل او رفتند در خانه نبود، مسعود باستانی بود. نیروهای امنیتی همسر و دو تن از مهمانان وی را در خانه او دستگیر کردند.[468] اولین آنها بهزاد باشو، کارتونیست است که در روز 17 تیر ماه آزاد شد و دومی خلیل میراشرفی نام دارد که تهیه کننده برنامه‌های تلویزیونی و روزنامه‌نگار است.[469] چندی پس از این دستگیری‌ها، باستانی سعی کرد خود را تحویل دهد تا همسر باردار او مهسا امرآبادی آزاد شود. مقامات با درخواست وی مخالفت کردند و همسر او را که یکی از روزنامه‌نگارهای نشریه اعتماد ملی بود، برای دو ماه نگاه داشتند تا بالاخره او روز اول شهریور آزاد شد.[470]

آن شب نیروهای امنیتی تعداد زیادی از فعالان از جمله رهبران رسانه‌ها و جنبشهای دانشجویی را نیز دستگیر نمودند. کیوان صمیمی بهبهانی، مدیرمسوول ماهنامه «نامه»، و عضو کمیته مرکزی انجمن دفاع از آزادی مطبوعات نیز دستگیر شد.[471] نیروهای امنیتی به منزل صمیمی هجوم آورده و او را در نیمه‌های شب دستگیر کردند. آنها درب را شکسته و کامپیوتر و دیگر داراییهای شخصی او را ضبط کردند.[472]

در زندان اوین نیروهای امنیتی به اصلاج جاجباری مو و ریش وی پرداخته و وی را در دستشویی حبس کردند. بنا بر گزارشها، او را با چنان شدتی مورد ضرب و شتم قرار دادند که مجبور به انتقال وی به بهداری اوین شدند.[473] او مجبور شد تا 18 شهریور منتظر بماند تا مقامات اجازه ملاقات با وکیل او، نسرین ستوده را بدهند. اگرچه این ملاقات تحت نظارت بازجو صورت می‌گرفت، اما صمیمی در حصبت با ستوده از ضرب و شتم و بدرفتاری شکایت کرد و ستوده نیز تلاش کرد تا از جانب وی شکایتی رسمی اقامه کند.[474]

تا مهرماه، صمیمی حتی بیش از پیش منزوی شده و از انجام هرگونه مکالمه تلفنی و داشتن ملاقات ممنوع بود. وکیل وی موفق شد به پرونده وی دسترسی یابد و اظهار نمود که پس از پنج ماه پرونده وی هنوز فاقد حکم رسمی بازداشت بود. او توضیح داد که در پرونده چند اتهام علیه موکل او بدون اینکه هیچگونه جزئیات، مدارک و یا توضیحاتی برای اثبات آنها ارایه شده باشد ذکر شده است. این اتهامات شامل «تشویش اذهان عمومی» و «تبانی و اجتماع به قصد برهم زدن امنیت کشور» بود.[475]

احمد زیدآبادی، روزنامه‌نگار معروف و دبیرکل ادوار تحکیم وحدت، سازمان دانشجویان و فارغ التحصیلان که اعضاء آن مرتباً هدف دستگیری و بازداشت قرار می‎گرفتند، نیز دستگیر شد. پس از انتخابات، تقریباً تمام اعضاء و رهبران فعلی و سابق این سازمان محبوس شدند.[476] عباس حکیم‌زاده، دبیر سیاسی دفتر تحکیم وحدت، در زمستان 1387 دستگیر و در 17 تیر 1388 آزاد شده بود. در ساعات اولیه صبح 28 آبان نیروهای امنیتی به خانه وی هجوم برده، کامپیوتر او را ضبط کرده و خود او را مجدداً دستگیر کردند.[477]

زیدآبادی به یک محل نامعلوم برده شد. در راه، زیدآبادی به نحوه غیرقانونی دستگیری خود اعتراض کرده و قسم خورد که دست به اعتصاب غذا خواهد زد. وی هفده روز اول را در یک سلول انفرادی و بدون داشتن هیچگونه تماس با مأموران سپری کرد. پس از دیدن یک پزشک که سعی کرد او را قانع کند به اعتصاب غذای خود خاتمه دهد، دوباره برای هجده روز دیگر در تنهایی و در سکوت مطلق رها شد، تا اینکه تعادل روانی خود را از دست داده و بی‌وقفه شروع به جیغ کشیدن کرد. در آن هنگام او را به سلول دیگری انتقال داده و بازجویی وی را آغاز کردند.[478]

یک ماه پس از دستگیری وی، همسر او مهدیه محمدی، نامه‌ای به محمود هاشمی شاهرودی، رئیس وقت قوه قضاییه نوشته و از اینکه هنوز هیچ اطلاعی از وضعیت شوهر خود ندارد، ابراز ناامیدی و نگرانی کرد.

نزديک به يک ماه از زمانيکه عده‎ای ناشناس که خود را پيک موتوری ناميدند همسر اينجانب آقای احمد زيدآبادی را شبانه و بدون ارایه هرگونه برگ جلب، در مقابل چشم فرزندان خردسالش ربوده‌اند می‌گذرد و هنوز هيچيک از نهادهای مسئول زحمت پاسخگويی درباره وضعيت ايشان را به خود نداده‌اند.[479]

به زیدآبادی اجازه داده شد یکبار همسر خود را در 7 مرداد، برای مدت 10 دقیقه ببیند و بعد در 26 مرداد با تمام خانواده خود ملاقات داشته باشد. 6 آبانماه، عباس جعفری دولت‌آبادی، دادستان تهران، تأیید کرد که زیدآبادی از جهت سلامت در وضعیت خوبی به سر می‌برد و پرونده وی در مراحل اولیه تحقیق قرار دارد. در پاسخ به اعلامیه دادستان، همسر وی پرسید چرا وی نتوانسته است برای چهل و چهار روز شوهر خود را ببیند و یا با او صحبت کند و چگونه است که پس از گذشت چهار ماه از بازداشت زیدآبادی، پرونده او هنوز در مراحل اولیه قرار دارد.[480]

دکتر محمد شریف وکیل زیدآبادی، پس از آنکه اجازه یافت طی جلسه تحقیقی در مهرماه، به پرونده موکل خود دسترسی پیدا کند، دریافت که او می‌تواند با گذاشتن وثیقه آزاد بشود. هنگامیکه وی دادگاه را از این امر مطلع ساخت، قاضی به او دستور داد تا به خانواده زیدآبادی اطلاع دهد وثیقه مناسب را فراهم کنند. دادسرا وثیقه زیدآبادی را ابتدا به 350 میلیون تومان و سپس به 500 میلیون تومان افزایش داد. خانواده وی برای آزادی وی، هر یک از این مبالغ هنگفت را جمع‎آوری کردند. با وجود این، دادستانی در آزاد نمودن وی تأخیر کرده و هر بار به دادگاه اطلاع نداد که وثیقه گذاشته شده است.[481] طی این مدت بر اساس گزارشها زیدآبادی را شکنجه داده و تحت فشار گذاشته بودند تا برای ارتکاب جرایمی که آنها ادعا می‌کردند، از قبیل نوشتن مقاله‌ای که در آن از رهبر انتقاد کرده بود و در توصیف وی از کلمه «عالیقدر» استفاده نکرده بود، علناً عذرخواهی کند.[482]

در اوایل آذر ماه، شریف متوجه شد که موکل او را به طور غیرقانونی برای دوماه در حبس نگاه داشته‌اند. او گزارش کرد که

درحالی که ۱۲ مهرماه گذشته برای آقای زيدآبادی قرار وثيقه۲۵۰ ميليون تومانی صادر شده بود، اما در حالی که خانواده‌اش وثيقه را تأمين و به دادگاه توديع کرده بودند، به دستور دادستان از آزادی ايشان ممانعت به عمل آمد و در واقع در تمام اين مدت بازداشت زيدآبادی غيرقانونی بوده است.[483]

حمله به دفاتر روزنامه‌ها تا پاییز ادامه یافت. برای مثال در شهریور دفاتر خبرگزاریهای دیگر نیز مورد تهاجم قرار گرفتند:

ماموران دادستانی با حضور در دفتر روزنامه از سردبیر تا مسئولان فنی و خبرنگاران و آبدرچی روزنامه را بازداشت کردند. تقریبا ‏نزدیک به 27 نفر. ماموران با ارایه حکم دادستانی وارد روزنامه شدند و پس از ضبط سی دی ها ( هر چه که بود) کیسهای کامپیوتر ‏را هم با خود بردند. بچه ها را هم سوار کردند و بردند.[484]

4.2. مقامات سابق دستگیر می‌شوند

نیروهای امنیتی همچنین به دستگیری نخبگان سیاسی و چهره‌های برجسته انقلاب 1357 که از نظر سیاسی با نفوذ و سرشناس بودند نیز پرداختند. گاهی اوقات این دستگیری‌ها برای مدت کوتاهی به طول می‌انجامید مانند دستگیری محمد رضا خاتمی، برادر رئیس جمهور سابق ایران. بنا بر گزارشها وی در روز یکشنبه 24 خرداد  دستگیر و روز بعد آزاد شد، اگرچه که مقامات سعی داشتند حتی دستگیری وی را انکار کنند.[485] اما دیگر دستگیر شدگان هنوز در زندان هستند.

محسن میردامادی، دبیرکل بزرگترین حزب طرفدار اصلاحات در ایران، جبهه مشارکت ایران اسلامی، در روز 23 خرداد دستگیر شد.[486] میردامادی از رهبران دانشجویی بود که در سال 1358 سفارت آمریکا را تسخیر کردند برده و رژیم اسلامی او را به عنوان یکی از قهرمانان انقلاب می‌شناسد.[487] وی که سابقاً یکی از اعضاء مجلس بود، در بهمن 1387 توسط شورای نگهبان از شرکت مجدد در انتخابات مجلس منع شد.[488] وی 24 ساعت پس از دستگیری روز 23 خرداد آزاد شد؛ اما بر خلاف خاتمی مجدداً در 30 خرداد دستگیر شد.[489] به دنبال دستگیری مجدد، وی در زندان اوین محبوس شده و به مدت یک ماه از تماس با خانواده خود ممنوع شد.[490]

میردامادی توانست وکیل خود، حسین آبادی را انتخاب کند، اما دادستان برای وی کیفرخواست خصوصی صادر نکرد. در عوض، دادگاه او را همراه با یکصد تن دیگر در محاکمه‌ای گروهی در 10 مردادها محاکمه کرد.[491] شش هفته بعد در 26 شهریور، نیروهای امنیتی پسر وی، مهدی میردامادی را نیز بازداشت کردند که بعداً در 12 مهر آزاد شد.[492] میردامادی که پنجاه و چهار ساله است در روز 18 مهر به دلیل ابتلا به آریتمی قلبی در بیمارستان بستری شد و کماکان در زندان به سر می برد.[493]

سعید حجاریان، یکی از مشاوران ریاست جمهوری که در اثر سوءقصدی که در سال 1379 به جانش شده بود معلول شده، در 25 خرداد دستگیر شد. حجاریان که در مقام از عضو عالیرتبه وزارت اطلاعات خدمت کرده بود، مرکز مطالعات استراتژیک را در دفتر ریاست جمهوری تأسیس کرده و در شورای شهر تهران نیز مشغول به کار بوده است.[494] سوء قصد سال 1379 که طی آن تروریستها به صورت وی تیراندازی کردند، وی را دچار آسیب شدید مغزی و نخاعی کرد.[495] حتی پس از گذشت نه سال، حجاریان هنوز برای راه رفتن احتیاج به کمک داشته و از اختلالات گفتاری رنج می‌برد. وی به مراقبتهای مداوم پزشکی و درمانهای چندگانه نیاز دارد.[496]

حجاریان در زندان اوین محبوس شد. در روز دستگیری او، همسر وی که پزشک است اجازه یافت او را به مدت یک دقیقه ملاقات کند.[497] پس از یک ماه مجبور شدند وی را به علت بیماری به بیمارستان انتقال دهند اما باز دوباره وی را به زندان بازگرداندند. در آنجا همسر او اجازه یافت تا وی را مجدداً ملاقات کند. او شرایط حجاریان را برای سازمان دیده بان حقوق بشر اینطور توصیف کرد:

پس از آسیب ناشی از سوءقصد نافرجام به جان وی، همیشه فشار خون او کمتر از میزان نرمال بود ... اما در حال حاضر به علت شرایط پر اضطراب زندان، فشار خون او به حد خطرناکی بالا رفته است. علاوه بر آن، شرایط عمومی وی در نتیجه وضعیت تغذیه بد زندان، وخیم‌تر شده است و این ممکن است وی را دچار حمله قلبی بکند ... هنگامی که ما او را ملاقات کردیم او مدام گریه می‌کرد.[498]

در اواخر تیر ماه همسر حجاریان بروز آثار یرقان و آریتمی قلبی را در او مشاهده کرد. او شکایت نمود که مقامات داروهای لازم را در اختیار او نگذاشته‌اند و نیز مشکوک شده بود که به شوهر او برای بازجویی داروهای توهم‌زا داده‌اند. دختر او نیز گزارش کرد که این بازجوییها گاهی اوقات زیر حرارت مستقیم آفتاب انجام می‌شد. بازجوها صبر می‌کردند تا دمای بدن حجاریان بالا برود و بعد ناگهان آب بسیار سرد بر وی می‌پاشیدند تا او دچار حالت شوک و طپش قلب بشود.[499]

تا مرداد ماه مقامات سعی می‌کردند وخامت وضعیت وی را از آنچه که اعضاء خانواده او گزارش کرده بودند، بهتر نشان دهند. کاظم جلالی[500] سخنگوی کمیته مجلس اعلام کرد که حجاریان به یک مجموعه مسکونی سازمانی منتقل شده که دادستان مرتضوی ادعا کرد دارای تجهیزات پزشکی لازم برای مراقبت از وی است.[501] او در 17 مرداد در دادگاه حضور یافت و روز بعد یک کمیته ویژه قضایی توصیه کرد که حجاریان تحت بازداشت خانگی قرار بگیرد.[502]

دادستانی به این پیشنهاد توجهی نکرد تا روز 8 مهر ماه که حجاریان پس از گذراندن 109 روز در زندان آزاد شد.[503] حجاریان پیش از آزاد شدن مجبور شد نامه‌ای بنویسد که بیست روز اول پس از دستگیری او را توصیف می‌کند و توسط چندین منبع خبری نیمه رسمی منتشر شد:

من در اوين محبوس بودم اما سلول انفرادي من به اندازه‌اي بود كه بتوانم با واكر چند قدمي در آن بزنم ... غذاي زندان ‏مناسب بود و من عليحده ميوه را هم داشتم ... به محلي منتقل شدم كه به استخر آب درماني نزديك بود و فضاي ‏مفرحي داشت ... یك روز در ميان استخر را به مدت يك سانس براي من خلوت (قرق) مي‌كردند و همراه مربي ‏دلسوزي به تمرينات آب‌درماني مي‌پرداختم .. پزشك هم دو روز در ميان به من سر مي‌زد و فشار خون و نبض؛ ‏درجه حرارت و گوش و حلق و بيني و ريه‌ها را معاينه مي‌كردند ... فضاي جديد طوري بود كه مي‌توانستم با واكر ‏مسافتهاي طولاني بروم و عضلات پاهايم را تقويت كنم.‏[504]

خانواده وی در پاسخ به این نامه اظهار کردند که در طی این مدت حجاریان نتوانست با خانواده و وکیل خود یا حتی نمایندگان کمیته مجلس دیداری داشته باشد.[505]مرتضوی در گذشته هم با تهدید به بازداشتهای بیشتر و نیز تهدید علیه اعضاء خانواده زندانیان، آنها را مجبور به نوشتن توضیحات دروغین درباره شرایط راحت زندان کرده بود.[506]

خشم عمومی و بینالمللی ممکن است در جهت آزاد ساختن ابراهیم یزدی، رهبر نهضت آزادی ایران، مؤثر بوده باشد. وی در روز 27 خرداد دستگیر شد. این رهبر قدیمی مخالفان که هفتاد و هشت سال دارد، قبلاً هم توسط شاه و هم توسط جمهوری اسلامی زندانی شده بود. این بار او در بیمارستان پارس، یعنی محلی که وی تحت معالجه برای اختلالات معده بود، دستگیر شد.[507] او دو روز بعد آزاد شد.

محمد عطریانفر، روزنامه‌نگار و سردبیر معروف نشریاتی چون «شرق» و «شهروند امروز» در 26 خرداد دستگیر شد. وی روز 21 مرداد با کمیته مجلس ملاقات کرد و بر اساس گزارشها از سلامت خوبی برخوردار بود. وی در صحبت با نمایندگان کمیته، اصرار می‌ورزید که با او خوشرفتاری شده و بازجوهای وی خشن یا بی‌ادب نبوده‌اند.[508]

در همان روز نظرات مشابهی هم توسط محمد علی ابطحی ابراز شد. ابطحی، رئیس سابق رادیو ایران (در یکی از استانها)، که سپس معاون رئیس جمهور ایران شد، یکی از مشاوران نزدیک مهدی کروبی، کاندیدای ریاست جمهوری بود. وی در ساعت 6 صبح روز 26 خرداد توسط سه تن از مأموران لباس شخصی دستگیر شد که بسیار مؤدبانه از ابطحی خواسته بودند به همراه آنها برود. آنها هیچگونه کارت شناسایی، حکم بازداشت، دلیلی برای دستگیری، یا توضیحی درباره محلی که او می‌برند، ارایه ندادند. آنها ادعا کردند که به زودی با خانواده وی تماس خواهند گرفت.[509]

نخستین بار روز 8 مرداد یعنی چهل و سه روز پس از دستگیری وی، همسر و سه دختر وی اجازه یافتند با او ملاقات کنند. در آن زمان وی هنوز با وکیل خود ملاقات نکرده بود و مقامات قضایی اظهار می‌کردند که او ممکن است تا قبل از 16 مرداد آزاد بشود.[510] در روز 21 مرداد، مانند عطریانفر، او هم با کمیته مجلس در اوین ملاقات کرده و به آنها اطمینان داد که او نیز از سلامت جسمانی خوبی برخوردار بوده و با وی بدرفتاری نشده است. وی همچنین اجازه داشت تا از زندان وبلاگ پر طرفدار خود را با پیامهایی به روز کند که در آنها مکرراً اظهار می‌کرد گناهکار است و در زندان از شرایط راحتی برخوردار است.[511]

اما به هرحال اعترافات و گواهیهای وی طی محاکمه او از تلویزیون سراسری پخش شد. بینندگان از دیدن وی، روحانی‌ای همواره شاداب و با اعتماد به نفس که اکنون خلع لباس شده و مانند دیگر زندانیان، ملبس به یک پیژامه خاکستری زندان بوده و تکیده و مضطرب به نظر می‌رسید، متحیر شدند.[512] او که همیشه در برابر دوربینها و مطبوعات، راحت به نظر می‎رسید، اکنون یک حالت عصبی آشکار و آشفتگی از خود نشان می‌داد که سبب شد بسیاری از مردم مقامات را متهم به دادن داروهای مخدر به ابطحی کنند. بر اساس گزارشها، همسر وی ادعا نمود هنگامی که موفق به ملاقات وی شده است «بعد از 43 روز که همسرم را دیدم حدود 18 کیلو وزن کم کرده ‌بود و آقای ابطحی می‌گفت که چند روزی است که قرصی را به من می‌دهند که من را از جار و جنجال و هیاهوی این دنیا فارغ کرده است.»[513]

پس از واکنش اعضاء خانواده وی، مخالفان و عموم مردم ایران و جامعه بین‌المللی نسبت به پخش این اعترافات، دیگر ابطحی را دوباره در تلویزیون نشان ندادند و وبلاگ وی نیز بسته شد.

4.3. شهروندان دو ملیتی، اتباع خارجی و کارکنان سفارات دستگیر می‌شوند

مقامات رژیم همچنین اتباع یونان، کانادا، فرانسه و ایالات متحده آمریکا را دستگیر کرده و ایرانیان شاغل در سفارت بریتانیا در تهران را هدف قرار دادند. این دستگیرشدگان عموماً به برپایی «انقلاب مخملی» تحت حمایت دولتهای خارجی متهم شدند.

دو روز پس از آنکه در 26 خرداد به روزنامه‌نگاران خارجی گفته شد ویزای آنها تمدید نخواهد شد، یاسون آتاناسیادیس (معروف به فاودن)، یک روزنامه نگار آزاد، در حالیکه قصد خروج از ایران را داشت در فرودگاه تهران دستگیر شد. در ابتدا یک مأمور لباس شخصی به وی نزدیک شده و نام او را پرسید و به او گفت که وی قادر نخواهد بود در آن روز کشور را ترک کند. پس از آنکه فاودن در برابر وی مقاومت نشان داد، به سرعت توسط چند تن دیگر محاصره شد.[514]

در حالیکه او را بر روی زمین می‌کشیدند و به او مشت و لگد می‌زدند، فریاد فاودن توجه زنی را جلب کرد و فاودن نام خود را به او گفته از او خواست که سفارت یونان را مطلع کند. بعداً وی این واقعه را در آزادشدن نسبتاً سریع خود مؤثر دانست، زیرا فقط چند روز پس از دستگیری، وزارت امور خارجه یونان اقداماتی را برای آزادی وی آغاز کرد.[515]

پس از آنکه در کلانتری به دلیل اینکه سعی کرده بود از تلفن استفاده کند، با باتوم مورد ضرب و شتم قرار گرفته و اسپری فلفل به او پاشیدند، فاودن به اوین انتقال یافت. برای بیش از دو هفته، بازجویی که فاودن قادر به دیدن او نبود، در یک اطاق پوشیده از عایق صوتی، او را متهم به جاسوسی می‌کرد. دولت و سازمانهای غیردولتی یونان به شدت برای آزادی وی فعالیت کردند. اما ناامیدکننده‌ترین لحظه برای فاودن هنگامی بود که به نظر می‌رسید تمام این تلاشها موفقیت‌آمیز بوده است:

آنها مرا به فرودگاه بردند؛ سفیر یونان با آوردن یک بلیط به دیدار من آمد. ما شروع به حرکت به طرف درهای خروجی کردیم، اما ناگهان به طرف پله برقی منحرف شدیم ... من را به سرعت دستگیر کردند و من آن شب بسیار عجیب و غریب را در اطاق بدون پنجره‌ای گذراندم که در آنجا صدای بسته‌ها و چمدانهایی می آمد که از درون یک سرسره به پایین می‌افتادند و به صدای اعلام پروازها گوش می‌کردم ... این از هر زمان دیگری ترسناک‌تر بود.[516]

یک روز دیگر طول کشید تا فشارهای بیشتر و درخواستهای سفیر یونان به نتیجه رسیده و فاودن آزاد شود.

دو روز پس از 31 خرداد، مقامات رژیم یک روزنامه نگار کانادایی – ایرانی به نام مازیار بهاری را نیز دستگیر کردند. بهاری، روزنامه نگار مجله نیوزویک و فیلمساز مستند، در منزل خانوادگی خود در تهران دستگیر شد. در طی بیش از 118 روز اسارت، وی مکرراً مورد ضرب و شتم و بازجویی قرار گرفته و در پایان مجبور به اعتراف به جرایم ناکرده شد. مقامات وی را به ارسال اخبار کاذب، شرکت در راهپیماییهای ضد دولتی، و داشتن اسناد محرمانه متهم کردند.[517] در روز 9 تیر بهاری نیز مانند دیگر زندانیان سیاسی در یک کنفرانس مطبوعاتی به ارتکاب یک سری جرایم علیه خود اعتراف کرد. بهاری در این اعترافات اظهار داشت که انگیزه‌های مالی سبب گمراهی وی شده و توضیح داد که چگونه رسانه‌های خارجی فعالانه رنگ خاص یا «انقلاب مخملی» را در ایران تبلیغ می کنند.[518]

اگرچه بهاری را تهدید کرده بودند در صورتیکه وقایع زمان بازداشت خود را اعلام کند، ترور خواهد شد، اما او بعداً شرایط زمان دستگیری، بازداشت، اعترافات و مصاحبه‌های مطبوعاتی خود را توصیف کرد:

فکر مقاومت به ذهن من هم خطور کرد. اما چرا؟ من یک روزنامه‌نگار بودم نه مبارز راه آزادی. همیشه در ایران زندانیان سیاسی مجبور می‌شدند اعترافات دروغین بکنند. من همیشه می‌دانستم که آنها را مجبور کرده‌اند، و با این قربانیان همدردی می‌کردم. مطمئناً دیگران هم نسبت به من احساسات مشابهی داشتند. اما حتی اکنون، پس از گذشت ماه‌ها، این ماجرا برای من تجربه گزنده‌ای است. پدرم در زمان شاه چهار ماه را در زندان گذراند بدون اینکه هرگز درخواست بخشش بکند. حال او راجع به پسرش که فقط پس از هشت روز از رهبر ایران عذرخواهی کرد، چه فکر می‌کند؟[519]

روز پیش از نخستین کنفرانس خبری برای اظهار اعترافات، بهاری توسط بازجوی همیشگی چشم بسته برای ملاقات شخصی برده شد که وی را به بازجوییهای طویل المدت همراه با زندان و شکنجه و پس از آن احتمالاً اعدام تهدید کرد. سپس از بهاری پرسیدند آیا مایل است در عوض، توضیح دهد که «انقلابی مخملی» توسط خارجیها و نخبگان فاسد مملکت و با بهره‌گیری از رسانه‌های غربی برنامه‌ریزی شده بود که در نتیجه هشیاری مقامات جمهوری اسلامی خنثی شده است.[520]

او همانطور که از وی خواسته شده بود عمل کرد اما سعی کرد تا اظهارات او مبهم باقی مانده و به گونه‌ای عجیب خود را از این واقعه جدا نشان دهد. بنابراین جلسه بازجویی بعدی با ضرب و شتم وی آغاز شد. این کتک‌زدنها تا سه ماه بعد، یعنی تا 10 مرداد که دادستان اولین کیفرخواست خود را به دادگاه ارایه داد، ادامه یافت. در آن روز، بازجوی بهاری، بدون اینکه به وی توضیح خاصی بدهد یا بگوید به کجا می‌رود، او را برای دومین جلسه اعترافات عمومی به دادگاه برد.[521] به وی گفته شد که این بار دقیق‌تر سخن بگوید، نام اشخاص را ذکر کند، پای اصلاح‌طلبان را به میان بکشد و آنها را با رسانه‌های خارجی مرتبط کند. بهاری نتوانست اعترافاتی را اظهار نماید که رضایت آنها را جلب کند.

هنگامیکه [جلسه دادگاه را] تمام کردیم، می‌دانستم در اوین چه در انتظارم هست. در اطاق بازجویی [وی] بدون اینکه کلمه‌ای بگوید من را می‌زد. احتیاج نبود توضیح بدهد.[522]

بهاری طی دوران حبس، از زندان به مادرش ملوک بهاری تلفن کرد تا به وی اطمینان خاطر دهد. این خانم هشتاد و سه ساله از سال 1386 دو تن از فرزندان خود را از دست داده بود و دیگر تحمل فشار را نداشت.[523] طی مدت بازداشت، همسر او از لندن تقاضا کرد او را آزاد کنند. بهاری در 25 مهرماه پس از گذاشتن وثیقه 300 میلیون تومانی از زندان آزاد شد. چند روز بعد وی اجازه یافت ایران را ترک کرده و به همسر خود که برای زایمان در بیمارستانی در لندن بود بپیوندد.[524]

در همان روز که بهاری دستگیر شد، منوچهر متکی، وزیر امور خارجه ایران، سناریویی را اریه داد که نه تنها روزنامه‌نگاران خارجی را مقصر می‌دانست بلکه بریتانیا را به عنوان منشاء جنبشهای مخالفان هدف قرار می‌داد:

نخستين خطي که آنها درپيش گرفتند تحريم انتخابات و القاي آن در داخل ايران بود تا کسي مشارکت نکند ... اقدام دوم انگليسي‌ها اعزام مسافراني بود که با اهداف خاص اطلاعاتي و امنيتي به ايران مي آمدند؛ تعداد اين مسافران به حدي افزايش يافت که پرواز معمولي و کوچک خط تهران - لندن به يک هواپيماي جمبوجت پوئينگ 747 تبديل شد ... [انگلیسیها،] ديگر بايد اين جمله را فراموش کنيد که خورشيد نمي تابد مگر براي امپراتوري و غروب نمي کند مگر براي امپراتوري انگليس.[525]

نیروهای امنیتی حسین رسام و هشت تن دیگر از همکاران او را در سفارت بریتانیا در تهران دستگیر کردند. آنها روز 6 تیر ماه بازداشت شدند و متهم شدند که در ناآرامیهای پس از انتخابات نقش مهمی داشته‌اند.[526]  دو روز بعد حسن قشقاوی، سخنگوی وقت وزارت امور خارجه اعلام کرد که پنج تن از این نه نفر آزاد شده‌اند و بقیه تحت بازجویی قرار دارند. غلامحسین محسنی اژه‌ای، وزیر اطلاعات، مدام اصرار می‌ورزید که سفارت بریتانیا «تحت پوشش نیروهای محلی، افرادی را در بین اغتشاشگران می فرستاد و مطالب مورد نظر خود را هم به آنها و هم به جامعه القا می کرد».[527] گواه این سخن هم این بود که کارکنان سفارت در میان تظاهرکنندگان معترض در تهران دیده شده‌اند.[528]

پس از گذشت دو روز، تعداد این «عوامل داخلی» در بند به دو تن تقلیل یافت.[529] فقط یک تن به جرایمی متهم شد که در لیست وزارتهای خارجه و اطلاعات ذکر شده بود.[530] اما این واقعیت آیت‌الله احمد جنتی را از ادعاهای خود در خطبه‌های نماز جمعه بر حذر نداشت که گفت چندین تن از کارکنان ایرانی سفارت بریتانیا در تهران برای اعمال خود تحت پیگرد قرار خواهند گرفت. جنتی پرسید:

در سایتی که در وزارت خارجه انگلیس کشف شد، از اسفند ماه اعلام کرده بودند که در انتخابات ایران ممکن است اغتشاشاتی شود و ما باید به تبعه های خود اعلام کنیم که مراقب باشند. این پیش بینی ها یعنی چه؟[531]

تا 13 تیر ماه، حسین رسام، تحلیلگر سیاسی ارشد سفارت بریتانیا و تنها کارمندی که در حبس باقی مانده بود، رسماً به «اقدام علیه امنیت ملی»[532] متهم شد. وزارت امور خارجه بریتانیا فعالانه در این جریان درگیر ماند و مقامات ایرانی در روز یکشنبه 28 تیر به حسین رسام اجازه دادند به قید وثیقه آزاد شود.[533] محاکمه وی دو هفته بعد آغاز شد. در اواخر مهر ماه، دادگاه وی را مجرم شناخته و به چهار سال حبس محکوم کرد.[534]

رسام به همراه یکی از کارکنان سفارت فرانسه و کلوتید ریس محاکمه شد.[535] ریس در روز 10 تیر در حالیکه ایران را ترک می‌کرد، در فرودگاه امام خمینی دستگیر شد. وی به عنوان استادیار در دانشگاه اصفهان مشغول تدریس ادبیات فرانسه بود. مقامات رژیم این خانم بیست و سه ساله را متهم کردند که با تلفن موبایل از تظاهرات عکس گرفته و این عکسها را با ایمیل به دوست خود ارسال کرده است. نیروهای امنیتی اطمینان داشتند که این کار، جمع آوری اطلاعات و کمک به جریان اعتراضات است.[536] اما واکنش وزیر امور خارجه فرانسه به این اتهامات تا حدی با سردرگمی همراه بود:

چنین عملی جاسوسی نیست و نمی‌تواند اینچنین باشد. چنین اتهامی بی‌معناست ... او صرفاً یک دانشجوی جوان بود که کار خود را انجام می داد، و مانند میلیونها ایرانی دیگر شاهد این اعتراضات بود ... من فکر نمی‌کنم که مقامات ایرانی حتی یک ثانیه هم چنین فکری به خاطرشان برسد که آنچه در خیابانهای ایران اتفاق می‌افتد—یعنی مخالفت با دولت—می‌تواند با دستگیری افراد بیگناه آرام شود. چه برسد به یک فرانسوی بی‌گناه.[537]

ریس در 26 آبان در یک دادگاه غیرعلنی و براساس شرایطی که با دولت فرانسه مذاکره شده بود، محاکمه شد و در حال حاضر در سفارت فرانسه از او نگهداری می‌شود تا مجازات او تعیین بشود.[538]

کیان تاجبخش، یک ایرانی – آمریکایی محقق، جامعه‌شناس و طراح شهرسازی، در سال 1386 به جاسوسی متهم شده و بیش از چهار ماه در زندان اوین محبوس بود. وی دوباره در 18 تیر ماه در منزل خود در تهران دستگیر شد.[539] تاجبخش تقریباً به مدت یک ماه در حبس انفرادی ماند و اولین بار خانواده وی هنگامی او را دیدند که تصاویر محاکمه گروهی 10 مرداد توسط خبرگزاری فارس منتشر شد. وضعیت وی نشانگر میزان فشاری بود که بر وی وارد آمده بود. در کنفرانس مطبوعاتی اظهار اعترافات، تاجبخش اظهار می‌داشت که اعتراضات عظیم پس از انتخابات نتیجه نقشه‌های ایالات متحده و بریتانیا است. عجیب آنکه وی همچنین پای هاله اسفندیاری، محقق ایرانی – آمریکایی را نیز به میان کشید، که او هم توسط مقامات رژیم در 1386 دستگیر شده بود اما پس از آزادی به ایالات متحده بازگشته بود. فقط چند هفته پیش از اظهارات تاجبخش، محمود احمدی‌نژاد وزارت اطلاعات را ملامت کرده بود که چرا اسفندیاری را دستگیر کرده بودند، در حالیکه عوامل واقعی براندازی در جای دیگر هستند.[540]

علیرغم اعترافات اجباری و همکاری او، تاجبخش در روز 28 مهر برای جرایمی از قبیل اقدام علیه امنیت ملی، به پانزده سال حبس محکوم شد.[541] این اقدام شامل کارهای مشاوره برای بنیاد سوروس و عضویت در پروژه گلف/2000 می‌شد که وبسایت و گروه ایمیلی است که درباره اطلاعات و تحلیل موضوعات خلیج فارس با همدیگر گفتگو می‌کنند.[542]

وکیل وی متوجه است که دروغ پردازی محض بخشی از کیفرخواست شخصی تاجبخش را تشکیل داده است. برای مثال این کیفرخواست تاجبخش را متهم به شرکت در یکی از تظاهرات می‌کند در حالیکه تاجبخش در خانه خود دستگیر شد. به وکیل تاجبخش فقط پس از اعلام حکم وی، اجازه دادند پرونده او را ببیند و وکیل قادر نبود هیچ گونه مدرکی در پرونده ببیند که با این جرایم مرتبط باشد. چند هفته پس از اعلام حکم تاجبخش، هنوز به وکیل او اجازه نمی‌دادند او را ملاقات کند تا بتواند کارهای لازم برای فرجام خواهی را انجام دهد.[543]

4.4. نقض قوانین ایران و حقوق بین‌الملل

دستگیری، بازجویی و شکنجه غیرتظاهرکنندگان، قوانین ایران و حقوق بین‌الملل را درست به همان دلایلی که این اعمال حقوق تظاهرکنندگان را نقض می‌کند، نقض کرد. زندانیان سیاسی برای مدتهای طویل، و اغلب به صورت انفرادی محبوس بودند و حداقل دسترسی به خانواده یا وکیل مورد نظر خود را داشتند.[544] آنهایی هم که امکان برخورداری از وکیل را یافتند، فقط اجازه داشتند تماس کمی با وکیل مورد نظر خود داشته باشند.[545]

بازجویی فعالان سیاسی و روزنامه نگاران طوری طراحی شده بود تا به زور از آنها اعتراف گرفته و اغلب از طریق رسانه‌های ملی پخش شود.[546] همانطور که در بالا و در دیگر گزارشهای قبلی مرکز اسناد حقوق بشر ایران ذکر شده است،[547] جمهوری اسلامی ایران روشهای پیشرفته شکنجه و ارعاب را به کار می‌بندد تا از زندانیان سیاسی به زور اعتراف بگیرد. مقامات با دستگیری افراد به شکلی که بیشتر به آدم ربایی می‌ماند، در بی‌اطلاعی محض نگاه داشتن آنها درباره جرایمی که بدان متهم هستند، به حداقل رساندن تماس آنها با خانواده و وکیل آنها، و استفاده از شکنجه روانی، ضرب و شتم و زندان انفرادی، امیدوارند بتوانند از آنها اعتراف گرفته و مجبور به عذرخواهی علنی کنند.[548] اگر ثابت شود که این شکنجه‌ها گسترده و سیستماتیک بوده، و با اطلاع مرتکبین صورت گرفته، این اعمال همچنین جنایت علیه بشریت نیز محسوب خواهند شد.[549]

5. محاکمات گروهی نمایشی

در اواخر تیر ماه، رئیس سابق قوه قضاییه، آیت‌الله سید محمد هاشمی شاهرودی، به کمیته‌ای دستور داد تا آن طور که گزارشها می‌گویند با 300 زندانی ملاقات کرده و مشخص کنند که چگونه با آنها رفتار شده است.[550] وی مقرر کرد که تکلیف زندانیان باید تا 12 مرداد معلوم شود و به دادستان کل وقت، مرتضوی دستور داد تا برای زندانیانی که جرم سنگینی ندارند، وثیقه مناسب تعیین شود.[551]

روز بعد، دولت اعلام کرد که نزدیک به نیمی از زندانیان آزاد شده‌اند. هنگام اعلام این مطلب، سعید جلیلی، دبیر شورایعالی امنیت ملی ایران، اعلام نمود آنهایی که در زندان باقی مانده‌اند، دارای اتهام حمل «مواد منفجره و سلاح، از جمله سلاح گرم و نیز وارد آوردن خسارات جدی به اموال عمومی است».[552] چهار روز بعد، در 10 مرداد، اولین محاکمه گروهی فرمایشی اجرا شد.[553] به دنبال آن طی ماه مرداد سه محاکمه گروهی فرمایشی دیگر نیز تحت نظارت مرتضوی انجام شد. به دنبال انتصاب عباس جعفری دولت‌آبادی به عنوان دادستان کل تهران در ماه مرداد، پنجمین جلسه این محاکمات نیز در روز 23 شهریور برگزار شد.[554]

اگرچه به این جلسات، نام «محاکمه» اطلاق می‌شد، اما آنها کوچکترین شباهتی به آنچه که در قانون ایران یا حقوق بین‌المللی محاکمه کیفری شناخته می‌شود نداشتند. این جلسات شامل بخشی بود که در آن دادستان سندی را قرائت می کرد که کیفرخواست عمومی نامیده می‌شد، و به دنبال آن اعترافاتی توسط متهمینی که دستچین شده بودند، اغلب بدون کمکی از جانب وکلای برگزیده آنها، بیان می شد. تعداد نامعلومی از متهمان بعداً به طور فردی محاکمه شدند، اما بسیاری از آنها، و شاید تمام آنها، بر اساس اعترافات اجباری خود محکوم شدند.

کیفرخواستهای عمومی نیز مانند کیفرخواستهایی که به طور معمول در قانون جزا شناخته شده است، نبودند. بلکه از آنها به عنوان یک تریبون سیاسی برای پیاده کردن اهداف حکومت با استفاده از نظرات و فرضیات متهم و اعترافات اجباری آنها درباره بر ملا ساختن و توصیف کردن آنچه که حکومت برپایی یک «کودتای مخملی» در ایران می‌نامید، استفاده می‌شد. جمهوری اسلامی حداقل از اواسط دهه 1370 شدیداً نگران توطئه‌های کودتای مخملی است.[555] همانطور که در اولین کیفرخواست شرح داده شد، «کودتای مخملی» تلاشی است با حمایت جهان غرب برای دمکراتیک کردن (دمکراسی برای اهداف و منافع غرب) و سکولار کردن جمهوری اسلامی.[556] این اقدام به عنوان یک جنگ روانی توصیف می‌شود که از جامعه مدنی، دانشگاهی و رسانه‌ها به عنوان وسیله‌هایی برای نیل به این اهداف استفاده می‌کند.[557] مقصود از واژه «مخملی»، اشاره به ماهیت غیرنظامی این حرکت است.[558] بازجوی مازیار بهاری پس از آنکه تصمیم گرفت که بهاری بخشی از این توطئه باشد، به وی گفت که انقلابهای مخملی بدتر از انقلابهای خشونت‌بار هستند: «شما از هر اغتشاشگر یا قاتلی بدترید. آن جنایتکاران فقط یک شیء یا یک شخص را نابود می‌کنند. شما افکار را نابود می‌کنید و مردم را علیه رهبر می‌شورانید».[559]

هدف ازاجرای محاکمه‌های گروهی نمایشی، ارعاب مردم بود. در 2 تیر ماه 1388، بسیار پیش از آنکه محاکمه‌ای صورت بگیرد، معاون آینده رئیس قوه قضاییه، ابراهیم رئیسی اخطار داد «با افرادی که در وقایع اخیر دستگیر شده‌اند، به گونه‌ای برخورد خواهد شد که برای آنها درس عبرتی باشد ... با اغتشاشگران طوری رفتار خواهد شد که نمونه‌ای باشد برای دیگران و این کار را قوه قضاییه انجام خواهد داد».[560]چند روز بعد آیت‌الله احمد خاتمی، عضو تندرو مجلس خبرگان، در خطبه نماز جمعه به رئیس قوه قضاییه متذکر شد که با دستگیرشدگان بدون ترحم و با بکارگیری حداکثر مجازات ممکن برخورد شود.

هرکس که اسلحه بدست می‌گیرد تا با مردم مبارزه کند باید اعدام بشود. ما از قوه قضاییه می‌خواهیم تا با سران ‏اعتراضات و رهبران تخلفات و آنهایی که از طرف آمریکا و اسراییل قویاً حمایت می‌شوند محکم و بدون ترحم ‏برخورد کند تا درسی برای همه بشود.‏[561]

5.1. نخستین محاکمه گروهی فرمایشی

10 مرداد 1388، تلویزیون دولتی ایران نخستین محاکمه گروهی فرمایشی یکصد تن از متهمین را پخش کرد. دادگاه انقلاب تهران مملو از متهمان بود. برخی لباس زندانیان را به تن داشتند و برخی دیگر لباس شخصی پوشیده و دستبند به دست داشتند.[562] مانند جلسات بعدی، این جلسه هم ابتدا با قرائت آیاتی از قرآن و سپس نطق قاضی صلواتی شروع شد که به دنبال آن دادستان کیفرخواست عمومی را خواند.[563] بسیاری از متهمین گیج و مبهوت به نظر می‌رسیدند. چهره برخی نیز قابل تشخیص نبود.[564]

هدف از اولین کیفرخواست، ارایه اسنادی بود که «وقوع اين حوادث كاملاً از پيش طراحي شده و طبق جدول زمانبندي و مراحل كودتاي مخملي پيش رفته است».[565] این کیفرخواست ادعا می‌کرد که از 198 مرحله پیشنهاد شده در کتاب راهنمای جین شارپ، 100 مرحله آن اجرا شده است.[566] جین شارپ یکی از دانشگاهیان سابق دانشگاه هاروارد بود که برای مطالعه در زمینه پیشبرد اعمال غیرخشونت‌آمیز معروف است. بیشتر شواهد موجود در کیفرخواست از اعترافاتی که گفته می‌شد متهمان در هنگام بازداشت اظهار داشته‌اند، بدست آمده بود.

کیفرخواست با اظهار این نظر آغاز می‌شود که سازمانهای غیردولتی خارجی بر برپایی یک «انقلاب مخملی» در ایران تکیه کرده‌اند.[567] سپس گزارش می‌کند که «پروژه‌های انقلاب مخملی» در گرجستان، لهستان، جمهوری چک، کرواسی، صربستان، اوکراین، و قرقیزستان موفق بودند. هدف ساختن سازمانهای غیردولتی بر اساس اعترافات یک «يك جاسوس [گمنام] كه هم اكنون در بازداشت به سر مي‌برد و با هدف ايفاي نقش در انتخابات دهمين دوره رياست جمهوري به ايران بازگشته بود»[568] بنا شده است. این فرد متهم به جاسوسی که به آسانی قابل شناسایی است، حسین درخشان، وبلاگ نویس ایرانی – کانادایی است که از آبان ماه 1386 تاکنون بدون هیچگونه اتهامی در زندان به سر می‌برد.[569]

اعترافاتی که به درخشانی نسبت داده می‌شود، همچنین برای توصیف «بازوهای» این به اصطلاح «کودتای مخملی» نیز استفاده می‌شود.[570]

جاسوس مذكور در مورد بازوهاي كودتاي مخملي در ايران مي‌گويد: «مدلي كه در ايران طراحي شده مانند ديگر كشورها داراي سه بازوي فكري، اجرايي و رسانه‌اي است هر كدام از اين بازوها داراي زيرمجموعه‌هاي فعالي مي‌باشند كه به طور مثال بازوي فكري داراي زير مجمه‌هاي روشنفكري مذهبي، روشنفكري سكولار، سرمايه‌داري، سياست خارجي، ادبيات و ... مي‌باشد كه در هر كدام از اين موارد موسساتي در خارج و داخل ايران هستند كه به صورت فعال نقش دارند».[571]

کیفرخواست از اعترافاتی که به ابطحی نسبت داده می‌شود استفاده می‌کند تا این تئوری حکومت را تقویت کند که  اصلاح‌طلبان از ابتدا نقشه کشیده بودند تا ادعا کنند که در انتخابات تقلب صورت گرفته است:

وي در ادامه مي‌گويد: «بعد از اعلام كانديداتوري مهندس موسوي در ستاد ايشان آقاي محتشمي‌پور طرح تقلب را مطرح كرد، هم آقاي موسوي و هم محتشمي‌پور زمينه بسيار تندي در اينباره داشتند وكميته صيانت از آراء را تشكيل دادند، نكته مهم در اين زمينه عقيده داشتن تمام اصلاح‌طلبان است بر اينكه بيش از 2 يا 3 ميليون تقلب نمي‌شود انجام داد. در جلسه بعد آقاي موسوي خوئيني‌ها اعلام كرد: ما نبايد فيتيله بحث تقلب در انتخابات را پايين بكشيم چون موقع جرزدن لازم مي شود».[572]

همچنین کیفرخواست ادعا می‌کند که «بازوی اجرایی» در ایران دارای شش زیرمجموعه هستند: زیرمجموعه زنان، زیرمجموعه نژادی - قومی، زیرمجموعه حقوق بشر، زیرمجموعه کارگران، زیرمجموعه سازمانهای غیردولتی، و زیرمجموعه دانشجویی.[573] چندین تن، از جمله شادی صدر وکیل و فعال حقوق زنان و شیرین عبادی برنده جایزه نوبل، به عنوان بخشی از «بازوی اجرایی» این انقلاب نام برده شدند.[574] صدر در روز 26 تیر 1388 دستگیر شد و بیش از یک هفته در بازداشت به سر برد و پس از آن کشور را ترک کرد.[575] عبادی که قبلاً در اوین زندانی شده بود و در این اواخر تهدیدهای جدی فزاینده‌ای نسبت به جان او می‌شد نیز در خارج از ایران به سر می‌برد.[576] در آذر 1388، مقامات حسابهای بانکی وی و شوهر او را مسدود کردند و مدال جایزه صلح نوبل او را به بهانه نپرداختن مالیات، مصادره کردند.[577]

همچنین دیگر افرادی که در کیفرخواست از آنها نام برده شد، منصور اسانلو، فعال کارگری که اکنون در حال گذراندن دوره پنج ساله حبسی است که در 1386 حکم آن را دریافت کرده[578] و علی افشاری فعال دانشجویی که پس از تحمل حبس، ضرب و شتم و شکنجه در یکی از بازداشتگاه‌های مخفی تحت کنترل قوه قضاییه در دوره اصلاحات، در 1382 ایران را ترک کرد.[579] افشاری در حال حاضر مقیم ایالات متحده آمریکا است و در آنجا آشکارا به حمایت از حقوق بشر و انجام اصلاحات بدون خشونت در ایران ادامه می‌دهد. فعالیتهای وی در کیفرخواست به عنوان «بهترین سند برای وجود پیوند میان این زیرمجموعه‎ها و پروژه کودتای مخملی در ایران» ذکر شد.[580]

«بازوی فکری» وظیفه اماده ساختن «زمينه براي غربي شدن و آمريكايي شدن»[581] را دارا است. کیفرخواست چندین گروه و تعدادی از افراد را متهم می‌کند که در مورد اعتبار این انتخابات تشکیک کرده‌اند، از جمله جبهه مشارکت و اعضاء مجمع روحانیون مبارز.[582] در میان رهبران روشنفکر نام برده شده، عباس میلانی و اکبر گنجی، که هر دو هم در زمان رژیم شاه و هم در جمهوری اسلامی دستگیر شدند به چشم می خورد. از آن زمان هر دوی این افراد ایران را ترک کرده‌اند.[583]

کیفرخواست به وجود سه شباهت میان «انقلابهای مخملی» در دیگر نقاط جهان اشاره کرده است: ادعاهای کاذب تقلب در انتخابات، «تجمعات غيرقانوني گسترده» و «فرهنگ سازي، نهاد سازي و شبكه سازي». به عنوان شاهدی بر این مدعا که این اتهامات کاذب، نقشه‌ای از پیش طراحی شده است که بخشی از «انقلاب مخملی» را نشان می‌‎دهد، کیفرخواست مزبور به اعترافات مصطفی تاجزاده، یک مقام رسمی سابق در دولت خاتمی، بهزاد نبوی، عضو مجاهدین و مشاور سابق خاتمی، و محسن صفایی فراهانی، رهبر جبهه مشارکت تکیه می‌کند.[584] سپس برای اثبات این اتهام از اعترافات مازیار بهاری نقل می‌کند که رسانه‌های غربی نقشه کشیده بودند در صورتیکه کاندیدای آنها ببازد، اعلام کنند کودتا شده است.[585] همچنین اصلاح‌طلبان را متهم می‌سازد که برای تداوم بخشیدن به ادعاهای دروغین خود درباره تقلب در انتخابات، نامه‌ای ساختگی از وزارت کشور و دیگر اسناد را جعل کرده‌اند. کیفرخواست ادعا می‌کند که «اسنادي دال بر جعل سند با هدف تشويش اذهان عمومي» در خانه بهزاد نبوی پیدا شد.[586] نه این اسناد و نه هیچ مدرک دیگری دال بر جعل، به مردم نشان داده نشده است.[587] این کیفرخواست سپس به امتناع نبوی از اعتراف یا عذرخواهی علنی اشاره می‌کند و می‌گوید که امتناع وی، خیانت به مردم و تاریخ ایران است.[588]

در اثبات شباهت دوم، «تجمعات غيرقانوني گسترده»، به اعترافات رستم فرد تهرانی، کیان تاجبخش، و محمد علی ابطحی استناد می‌شود.[589] برای شباهت سوم، «فرهنگ سازي، نهاد سازي و شبكه سازي»، دادستان با تکیه بر اعترافات ابطحی و تاجبخش نتیجه می‌گیرد که سازمانهای غیردولتی و دیگر گروه‌های غیرقانونی برای سازمان دادن و هدایت اجتماعات غیرقانونی قبل و بعد از انقلاب، مسئول هستند.[590]

محمد علي ابطحي يكي ديگر از متهمين نيز در تایيد سخنان تاج‌بخش مي‌گويد: «در دوره اصلاحات، 2 وزارتخانه يعني وزارت كشور و وزارت ارشاد و سازمان ملي جوانان موظف شده بودند در سطح وسيعي مجوز تأسيس «NGO» صادر نمايند».

بنابراين طي سالهاي گذشته دهها هزار «NGO» تأسيس و از سوي بنيادهاي پيش گفته غربي مورد حمايت همه جانبه مادي ومعنوي قرار گرفته‌اند تا جایيكه شركت شل نيز كه يك شركت نفتي است در زمينه راه اندازي، آموزش، سازماندهي وحمايت مالي از «NGO»ها وارد عمل شد.

مع الوصف «NGO»ها در كنار گروه غيرقانوني 88 كه توسط احزاب فوق الذكر (مشاركت، سازمان مجاهدين وحزب كارگزاران) راه‌اندازي شده بود سازماندهي و هدايت تجمعات غيرقانوني قبل و بعد از انتخابات را به عهده داشتند.[591]

نقش محوري اعضاء حزب مشاركت، سازمان مجاهدين و حزب كارگزاران در سطح طراحي، سازماندهي و هدايت اغتشاشات و تجمعات غيرقانوني ... اين نتيجه را به دست مي‌دهد كه احزاب مذكور همواره چه زماني كه در قدرت باشند مانند دوره‌ اصلاحات كه دو قوه را در اختيار داشتند و چه زماني كه در قدرت نباشند، بر روند فتنه جويي تا تغيير ماهوي نظام به نظامي سكولار ادامه خواهند داد.[592]

کیفرخواست مزبور با نقل قول از یک نقشه پنج ساله منتشر شده توسط جبهه مشارکت در سال 1386، برای وارد کردن اتهام خیانت به این سازمان استفاده می‌کند.

هر چند كه نويسندگان اين سند سعي نموده‌اند نيت واقعي خود كه حاكميت سكولاريسم در كشور است را در لفافه اصطلاحاتي مانند مردمسالاري و دموكراسي بپوشانند اما در بخشهايي نتوانسته‌اند واقعيت خويش را بپوشانند از جمله در صفحه 8 بند 4 اين سند آمده است: «بخش مردمسالار حاكميت بتواند از بحرانهايي كه كل سيستم سياسي را تهديد مي‌كند به نفع تثبيت مردمسالاري و چانه زني بيشتر استفاده نمايد».

آيا اين جمله نامي جز خيانت دارد؟[593]

دو بخش آخر کیفرخواست، افراد را به جرایم خاصی متهم می‌کند. بخش ما قبل آخر، چند تن را به کار برای عوامل آمریکایی، ارسال مقالات و مصاحبه‌ها بر روی اینترنت، «تشويش اذهان عمومي» و «ارتباط با شبكه‌ها و رسانه‌هاي بيگانه از طريق ارسال عكس و خبر» متهم می‌کند.[594]

در تصاوير و فيلم‌هاي ارسال شده، چهره‌هاي آشوب زده و بحراني از كشور ارائه شده و بينندگان تصور مي‌كنند آشوبگران، مردم ايران هستند كه در اعتراض به نتايج انتخابات به خيابانها آمده‌اند.[595]

محمد رسولی در چندین تظاهرات پس از انتخابات شرکت کرد و ویدیوهایی گرفته و آنها را بر روی اینترنت فرستاد. سپس این ویدیوها توسط رسانه‌های بین‌المللی، از جمله بی‌بی‌سی پخش شدند.[596] از قول وی در کیفرخواست نقل شده است که اعتراف کرده وی در این تظاهرات شرکت جست تا بتواند ویدیوهایی از این اعتراضات را برای رسانه‌های خارجی مانند بی‌بی‌سی بفرستد.[597]

ظاهراً عکاسی به نام مجید سعیدی به گرفتن «عکسهای غیرقانونی از اعتراضات غیرقانونی» و ارسال آنها برای رسانه‌های خبری خارجی، اعتراف کرده بود.[598] مدرک دیگری که علیه سعیدی ارایه شده بود، تماس او با یک آژانس گردآوری عکس به نام تصاویر گتی بود که پذیرفته بود عکسهای او را خریداری کند.[599] اعترافات اجباری مازیار بهاری نیز ذکر شد:

مازيار بهاري از ديگر متهمان دستگير شده، در اعترافات خود مي‌گويد: «در جريان آشوبهاي پس از انتخابات، دو مقاله براي مجله نيوزويك به رشته تحرير در آوردم و در آن به دفاع از آشوبگران و حمله به نظام اسلامي پرداختم. براي فعاليت خود در نيوزويك روزانه 200 دلار دريافت مي‌كردم. همچنين پس از ارسال فيلم حمله به پايگاه بسيج در خيابان محمد علي جناح، مسئولان شبكه 4 انگليس متعهد شدند به خاطر ارسال اين فيلم دو دقيقه اي، 2100 پوند به بنده پرداخت نمايند».[600]

بخش آخر کیفرخواست مذکور، افراد را به اعمال خشونت‌آمیز، شرکت در اغتشاشات، توزیع سی‌دی‌ها و پوسترها، و ارسال عکس به رسانه‌های خارجی متهم می‌کرد—البته این اتهام نیز بر اساس اعترافات آنها بنا شده بود.[601] اشخاص به شرکت در اعتراضات و تشویق دیگران به شرکت در آن متهم شدند:

- آقاي ايمان سهراب پور فرزند كاووس، با حضور در محلهاي اغتشاش، اقدام به پخش سي‌دي و اعلاميه‌هاي تحريك آميز بين مردم كرده است.

- متهم ديگر آقاي سعيد سپانلو فرزند ابوالفضل كه داراي سابقه كيفري است با حضور در تجمعات غيرقانوني، اقدام به پخش تصاوير تحريك‌آميز كرده است.

- همچنين آقاي حميدرضا بختياري فرزند علي، با حضور در تجمعات غیرقانوني و حمل پلاكارد، اقدام به تحريك ديگران جهت حضور در تجمعات غيرقانوني نموده است.[602]

مثالهای دیگر شامل عماد بهاور است، که در کیفرخواست به عنوان یکی از اعضاء نهضت آزادی شناسایی شد که به تهیه لوازم تبلیغاتی برای ستاد موسوی و کروبی متهم شده است. متهم دیگر، محمد درمانکی فراهانی است که به فهرست بلند و بالایی از تخلفات از جمله توهین به رهبران نظام، رهبری شعاردهندگان، و تحریک اذهان عمومی متهم شده است.[603] فراهانی را به همراه تعدادی از متهمین که در تظاهرات شرکت داشته و می‌خواستند تجربه خود را مستند سازند، در یک گروه قرار داده‌اند.

آقاي مهدي مقيمي فرزند محمد حسين با حضور در تجمعات غيرقانوني اقدام به فيلمبرداري از صحنه درگيريها نموده است ... متهم ديگر آقاي شاهور صبا فرزند محسن كه داراي پيشينه محكوميت كيفري است با حضور در اغتشاشات اقدام به فيلمبرداري از صحنه درگيريها كرده است ... آقاي محمد سليمانپور فرزند نصرت‌الله با حضور در تجمعات غيرقانوني و دعوت ديگران به شركت در راهپيماييهاي غيرقانوني، اقدام به تهيه عكس و تصوير از تجمعات براي اهداف خاص نموده است.[604]

به دنبال قرائت این کیفرخواست، چهره‌های معروفی از جمله ابطحی و محمد عطریانفر،[605]اعتراف کردند که هیچگونه تقلبی در انتخابات صورت نگرفته و دولتهای خارجی قصد دامن زدن به یک «کودتای مخملی» در ایران را داشته‌اند.[606] 

5.2. دومین محاکمه گروهی نمایشی 

سی متهم، از جمله سه زن، در دومین محاکمه نمایشی در 17 مرداد حضور داشتند.[607] دادستان اشخاصی که گفته می‌شد اعضاء سازمانهای تروریستی بودند، از جمله سازمان مجاهدین خلق، و یک گروه سلطنت طلب نه چندان معروف به نام «انجمن پادشاهی»[608] را معرفی نمود. دادستان کیفرخواستی را قرائت کرد که شهروندان، رسانه‌ها و دولتهای خارجی را به علاوه گروه‌های داخلی متهم می‌کرد که قصد دامن زدن به یک «کودتای مخملی» را داشته‌اند.[609]

اولین بخش این کیفرخواست، دولتهای خارجی به ویژه ایالات متحده امریکا و بریتانیا را به تلاش برای براندازی جمهوری اسلامی با به کارگیری «براندازي نرم كه با ظاهري آراسته و براي عادي سازي در نزد افكار عمومي از آن با عنوان ديپلماسي عمومي ياد نمودند»[610] متهم می‌کند. نمونه های ذکر شده عبارتند از:

1) ارایه كمك وآموزش به سازمانهاي غيردولتي و انتشار جزوات فارسي درباره ارزشهاي دموكراتيك و فعاليتهاي مدني هم جهت با آن؛

2) آموزش خبرنگاران براي ايجاد شبكه منابع خبري با هدف جمع‌آوري اطلاعات و تحليل؛

3) آموزش و سازماندهي فعالان حقوق بشر در ايران جهت ترسيم چهره نامطلوب از نظام؛

4) ايجاد وبسايتها و آموزش درباره نحوه برگزاري انتخابات و ارایه اطلاعات كامل از كانديداهاي انتخاباتي سال 1388؛

5) اعزام دانشجويان، هنرمندان و مشاغل حرفه‌اي و آموزش آنها جهت كادرسازي براي پستهاي كليدي و مناصب حساس در آينده؛[611]

این کیفرخواست، کارمندان سفارت بریتانیا را به حضور غیرقانونی در جلسات هواداران کاندیداهای مخالفان، متهم می‌کند.[612] کارمندان ظاهراً اعتراف کرده بودند که از آنها خواسته شده بود در این جلسات شرکت کرده و جریان وقوع حوادث را گزارش کنند.[613] این کیفرخواست همچنین کلوتید ریس، استادیار فرانسوی دانشگاه اصفهان را به جرم مستندسازی و جمع‌آوری اطلاعات، متهم می‌کند.[614]

دومین کیفرخواست، از رسانه‌ها و فناوری اطلاعات به عنوان ابزار مورد استفاده قدرتهای خارجی برای برپا کردن «براندازی نرم» در ایران نام می‌برد. برای مثال فیس‌بوک در فهرست اعمال دخالتگرانه ایالات متحده آمریکا، در ردیف چهاردهم قرار گرفته است.

14- فعال نمودن شركت آمريكايي فيس‌بوك در راستاي تسهيل ارتباطات ميان كاربران ايراني و ساير كشورها در خصوص ايران. اين شركت با استناد به اين كه بسياري از مردم جهان از فيس‌بوك براي مبادله اطلاعات درباره سرنوشت انتخابات ايران استفاده مي‌كنند، نسخه آزمايشي زبان فارسي خود را ارایه كرده تا فارسي‌زبانان از آن به زبان مادري خود استفاده كنند.[615]

کشورهای غربی همچنین به ابقاء و ارایه وسایل ارتباطات از جمله آنهایی که دارای نرم افزارهای مناسب برای دیدن فیلمهای ویدیویی کوتاه از ناآرامیهای بعد از انتخابات با استفاده از اینترنت کم سرعت هستند و تهیه برنامه‌های فیلترشکن برای غلبه بر محدودیتهای ایران، متهم شدند.

نقش بی‌بی‌سی از دیگران نمایان‌تر است. این سازمان متهم شد که در روز انتخابات یک پوشش خبری 24 ساعته را تدارک دیده تا طی آن «با افراد مسئله‌دار در داخل كشور ارتباط برقرار كرده تا اخبار و گزارشات لحظه به لحظه را منتقل نمايد».[616] این کیفرخواست همچنین رسانه‌های غربی، به ویژه بی‌بی‌سی فارسی و صدای آمریکا را به تشویق و تحریک این ناآرامیها متهم می‌کند.

این کیفرخواست سعی دارد نشان دهد که فعالیتهای غیرقانونی گروه‌های مخالفان، تجزیه‌طلبان، و گروه‌های قومیت پرست و گروه‌های ضدانقلابی تروریستی در وقایع پس از انتخابات دست داشته‌اند. گروه‌های هدف قرار گرفته عبارتند از نهضت آزادی، کمیته دفاع از انتخابات آزاد، سالم و عادلانه (و یکی از رهبران آن، کیوان صمیمی)، مجاهدین خلق،[617]و گروه‌های سلطنت طلب، به ویژه انجمن پادشاهی. سه تن که گفته می‌شود از اعضاء این انجمن هستند، و در خارج از ایران زندگی می‌کنند، نام برده شده‌اند. متهمان «ردیف اول» ساکن ایران عبارتند از محمدرضا علی‌زمانی، احمد کریمی، حامد روحی‌نژاد، آرش رحمانی‌پور، و امیررضا عارفی. کیفرخواست مزبور، دست داشتن هر یک از این افراد «در فتنه هاي اخير احصا گرديده كه در نوبت اعلامي قرائت و تبيين مي گردد».[618]

5.3. سومین محاکمه گروهی نمایشی

در طول سومین جلسه دادگاه که در روز 25 مرداد تشکیل شد، چندین متهم به همراه کیفرخواستهای فردی خود به دادگاه معرفی شدند. آنها اکثراً به جرایم مربوط به تظاهرات متهم بودند، از جمله مقاومت در برابر نیروهای امنیتی و توزیع تصاویری از حوادث و اعمال خرابکارانه[619] و هیچیک از آنها نیز جزو رهبران سرشناس اصلاح‌طلب یا فعالان معروف نبودند.[620] با وجود این، سومین کیفرخواست عمومی بار دیگر یک توطئه بزرگتری را مطرح می‌ساخت که گفته می‌شد سالها قبل از انتخابات طراحی شده است.[621]

سومین کیفرخواست، مورخ 24 مرداد، از دو کیفرخواست نخست، بسیار کوتاه‌تر بود. این کیفرخواست افرادی را هدف ساخته بود که دادستان آنها را «اغتشاشگران و خرابکاران» می‌نامید و در حرکتی شرکت کرده بودند که «اغتشاشات» پس از انتخابات نامیده می‌شد.[622] افرادی که توسط این کیفرخواست هدف قرار گرفته بودند به عنوان آلت دست توصیف می‌شوند که صرفاً تحت تأثیر کانالهای ماهواره‌ای خارجی قرار دارند.[623]

تا اواخر مرداد، هنگامی که سومین جلسه دادگاه برگزار شد، این محاکمات نمایشی و استفاده از اعترافات توسط دادستان، مورد انتقاد ایرانیان قرار گرفته بود.[624] بنابراین دادستان از فرصت استفاده کرد تا از اصول «حقوقی و منطقی» که مؤید این اتهامات است، دفاع کند. دادستان دوباره به همان منوال شروع به خواندن اعترافات کرد و شباهت میان «انقلابهای مخملی» در سراسر جهان و اظهارات پیش از انتخابات کاندیداها و اصلاح‌طلبان را به عنوان شواهد غیرقابل انکاری دانست که نشان می‌دهد آنها عوامل «انقلاب مخملی» هستند.[625]

در طول جلسه استماع، به دنبال خواندن کیفرخواست به وسیله معاون دادستان، مهدی سپهری، ویدیوی کوتاهی پخش شد که ظاهراً نشان می‌داد تظاهرکنندگان، اموال عمومی را نابود می‌کنند.[626] هم کیفرخواست عمومی و هم ویدیو، هر دو به مسجد لولاگر در خیابان آزادی اشاره می‌کنند که به آتش کشیده شد.[627]

پس از پخش این ویدیو، یازده کیفرخواست فردی قرائت شد. تأثیری که بدین ترتیب در اذهان گذاشته می‌شد این بود که متهمان مذکور، به دلیل به آتش کشیدن مسجد و یا برای شواهدی که درباره اعمال خرابکارانه ارایه شده است متهم شده اند. اما هیچیک از این متهمان به این جرایم متهم نشدند. به متهمان اجازه داده شد مطالب خود را اظهار کنند. یکی از متهمان، حسین عظمی از شنیدن اینکه کیفرخواست فردی وی به دادگاه اطمینان می‌دهد که او صراحتاً به نابود ساختن اموال عمومی اعتراف کرده است، حیرت زده شد. وی در اظهارات خود متذکر شد که نه تنها از هر گونه اعترافی امتناع ورزیده است بلکه طی بازجویی انجام چنین اعمالی را انکار کرده است.[628]

دادستان موفق به ارایه مدارک قابل اعتماد در اثبات اتهاماتی که وارد ساخته بود نشد. مجید مقیمی به تخریب اموال عمومی، اقدام علیه امنیت ملی و تبلیغات بر علیه رژیم متهم شده بود. با وجود این تنها مدرکی که علیه وی ارایه شده بود، اعتراف وی به شرکت در یکی از تظاهرات و گرفتن عکس از مردمی که آسیب دیده بودند، بود که آنها را منتشر نیز نساخته بود.[629] محمد فراهانی به شرکت در شش تظاهرات غیرقانونی متهم شده بود، اما سه تظاهراتی را که دادستان ذکر کرد همگی تجمعات اصلاح‌طلبان بودند که پیش از انتخابات برگزار شده بودند.[630]

5.4. چهارمین محاکمه گروهی فرمایشی

چهارمین محاکمه گروهی فرمایشی در روز 3 شهریور برگزار شد. باز هم یک کیفرخواست عمومی قرائت شد که چندین نفر و چند سازمان را به طراحی «کودتای مخملی» متهم می‌کرد.[631] کیفرخواست مزبور پس از آنکه پرونده‌ای را علیه محقق ایرانی – آمریکایی، کیان تاجبخش مطرح کرد، به دو حزب اصلاح‌طلب جبهه مشارکت و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی پرداخت و آنها را زیان بخش و غیرقانونی خواند.

این کیفرخواست آنچه که اعترافات اعضاء کمیته‌های مرکزی این احزاب نامیده می‌شود را نقل قول می‌کند، از جمله رد صحت بیاناتی که توسط این احزاب صادر شده، که سپس دادستان از آن برای نشان دادن اینکه چرا این احزاب نباید بیش از این اجازه فعالیت داشته باشند، استفاده می‌کند.

پرواضح است حزبي كه راهبردش كه با صرف وقت طولاني و همفكري اعضاي مركزي و متفكران آن حزب تدوين شده سراسر انحراف است به حدي كه وفادارترين اعضاي مركزيت آن هم نسبت به محتواي آن اينگونه قضاوت مي‌كنند و صادقانه اين انحرافات شديد را رد مي‌كنند. چنين حزبي صلاحيتهاي خود را براي ادامه فعاليت از دست مي‌دهد. به ويژه آنكه با به جريان انداختن وعملياتي كردن اين راهبرد در حوادث اخير، خسارات زيادي به كشور وارد كرده و متاسفانه اسناد و بيانيه‌هاي زيادي بر اساس همين تفكر صادر كه در نتيجه مشكلات فراوان سياسي و امنيتي ايجاد نموده است.[632]

شواهد و مباحثی که در این کیفرخواست مطرح می‌شود بسیار شبیه به آنهایی است که در کیفرخواست اول ذکر شده است. بسیاری از آنها صرفاً تکرار می‌شوند.[633] اما به هر حال احتمالاً در پاسخ به انتقاد از این محاکمات، دادستان تأکید کرد که نمی‌خواهد آنچه را که افکار نامعقول محسوب می‌شود، ممنوع کند:

ما در صدد مجازات افراد يا گروهها، صرفاً به استناد انحرافات فكري آنان نيستيم و اگر به اين مستندات براي برخورد قانوني اشاره مي‌كنيم بدان سبب است كه همين انديشه‌هاي ناصواب، در ميدان عمل به جريان افتاده و خسارات سنگيني را به ملت ايران وارد كرده و در حقيقت ريشه بسياري از حوادث تلخ سالهاي گذشته وآشوبهاي اخير در كشور همين عقايد انحرافي است.[634]

سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی به ایجاد اغتشاش از طریق انتشار بیانیه‌های حساس درباره ناعادلانه بودن انتخابات متهم شده و دادستان به خواندن بیانیه آنها به عنوان مدرکی برای اثبات جرایم آنها بسنده می‌کند.

بيانيه مورخ 24/3/88 به مناسبت نتايج انتخابات رياست جمهوري دهم سند ديگري است كه نقش اين سازمان را در بحران سازي و تشويش اذهان با هدف تشكيك در سلامت انتخابات و مخدوش نمودن مشروعيت نظام نشان مي‌دهد. در بخشي از اين بيانيه آمده است: «آنچه در اين انتخابات رخ داده علاوه بر تقلبات و تخلفات گسترده و بي‌سابقه در صندوقهاي رأي، سوءاستفاده حداكثري از تمامي امكانات و فرصتهاي در اختيار براي مهندسي آراء و رأي سازي بود».[635]

در طی جلسه محاکمه عقاید و نظرات متهمین را با عقاید و نظرات یک بسیجی که گفته می‌شد در تظاهرات آسیب دیده بود و خود را «فداي نظام و رهبري عزيز»[636] دانست، در برابر هم گذاشته شد. به دنبال خواندن کیفرخواست، اعترافات سعید حجاریان، عضو کمیته مرکزی جبهه مشارکت اسلامی، استماع شد که البته خود وی به علت شرایط معلولیت قادر به خواندن آن نبود و سپس دفاع وکیل سعید حجاریان شنیده شد.[637] دادستان همچنین با ارایه دادخواستی به دادگاه خواستار انحلال و غیرقانونی شدن جبهه مشارکت که یک حزب سیاسی اصلاح‌طلب است شد.[638]

5.5. پنجمین محاکمه گروهی نمایشی

بعضی تغییرات در پنجمین محاکمه گروهی نمایشی که در 24 شهریور برگزار شد، مشهود بود. تنها شش متهم محاکمه شدند و اکثر آنها—که با پرداخت وثیقه آزاد شده بودند—لباس شخصی به تن داشته و وکلای انتخابی خودشان را داشتند.[639] روزنامه نگارانی از خبرگزاری هایی که تا آن زمان اجازه حضور در این مراحل دادرسی را نداشتند، اکنون در این پنجمین جلسه دادگاه اجازه حضور یافتند،[640] و قاضی صلواتی به تمام خبرگزاریها یادآوری کرد که بر طبق ماده 188 قانون مجازات اسلامی، خبرنگاران اجازه انتشار نام متهمین را ندارند.[641]

معاون دادستان، احمد علی اکبری باز هم کیفرخواست عمومی دیگری را قرائت کرد که بیشتر بر موضوع اعمال قدرت نرم خارجیها از جمله استفاده از اینترنت متمرکز بود.[642] این کیفرخواست، مانند نمونه‌های گذشته، اعمال قوه قضاییه را خاطر نشان ساخته و از آن دفاع کرد. تا آن زمان اتهامات مربوط به بدرفتاری و تجاوز به بازداشت‌شدگان علنی شده بود و دادستان از این فرصت برای ادعای اینکه  این «گزارشهای دروغین» هم بخشی از «جنگ روانی و تبلیغات مخرب ... دشمنان داخلی و خارجی است» استفاده کرد.[643]

دادستان  بسیاری از مباحث مطروحه در کیفرخواست دوم را علیه سایت های پر طرفدار اینترنتی، بازیابی کرد وی گفت «میلیون کاربر ایرانی از شبکه اینترنت بهره‌برداری می‌نمایند. شبکه‌های اجتماعی همچون فیس‌بوک توانسته است بیش از 200 میلیون کاربر را در جهان در یک جامعه مجازی گرد هم آورد». وی به طور واضح اظهار داشت که این یک تحول مثبت نیست زیرا که افراد و گروه ها به زعم وی از این فناوری ها برای تحریک اذهان و اشاعه پیام های منفی استفاده کرده بودند.[644]

پس از قرائت کیفرخواست، اعترافات و کیفرخواستهای فردی ارایه گردید که با کیفرخواست عمومی هماهنگی داشت.[645] هنگام قرائت کیفرخواست عبدالله مؤمنی، رهبر دانشجویی، معاون دادستان اظهار داشت که «متهم اعتراف کرده است که انتخابات بهانه‌ای بود برای اعمال نفاق افکن و حمله به پایه‌های رژیم». مؤمنی که بیش از چهار ماه در بازداشت به سر برده بود به اشاعه تبلیغات علیه جمهوری اسلامی و توزیع بیانیه های کاذب با هدف اقدام علیه امنیت ملی اعتراف کرد.[646] رسانه‌های دولتی گزارش کردند که او از داشتن وکیل مدافع امتناع کرده و از قول وی نقل کردند که «ما خطاها و اشتباهات بزرگي داشتيم، عملکرد و رفتار سياسي ما موجب انحراف، بدگماني، بدبيني و بي اعتمادي به نظام به ويژه نزد بخشي از جوانان شد».[647]

5.6. مجازات بازداشت‌شدگان تعیین می‌شود

در روز 6 شهریور 1388، احمدی نژاد خواستار رأفت اسلامی برای اکثر تظاهرکنندگان در حال محاکمه شد و اظهار کرد که به عقیده وی آنها فریب خورده و در این ناآرامیها شرکت کرده‌اند. اما به هر حال با رهبران مخالفان باید با قاطعیت بیشتری برخورد شد.

باید با رهبران و عناصر کلیدی، و علیه آنهائی که این [اعتراضات] را برپا کرده و سازمان دادند و نقشه های دشمنان را اجرا کردند، بطور جدی مقابله بشود ... باید با آنها جدی برخورد شود ... به عناصر اصلی، محافظت و مصونیت ندهید، و عناصر فریب خورده و درجه دوم را تنبیه کنید.[648]

در روز 13 مهر ماه نخستین حکم دادگاه اعلام شد. محمدرضا علی‌زمانی پس از اعتراف به توطئه برای انجام اقدامات تروریستی و خرابکاری از جانب انجمن پادشاهی، به اعدام محکوم شد. وی در بهمن ماه 1387 یعنی پیش از اجرای اقداماتی که به آنها متهم شده بود، دستگیر شده بود، و در اولین محاکمه گروهی فرمایشی، اعتراف کرده بود.[649] اعترافات وی همراه با اعترافات آرش رحمانی‌پور از تلویزیون پخش شده بود.[650] به دنبال این اولین حکم، به سرعت دو حکم اعدام دیگر نیز اعلام شد.[651] آرش رحمانی پور بیست ساله نیز به همان جرایم علی زمانی اعتراف کرد. عبدالحسینی به عضویت سازمان مجاهدین خلق محکوم شد.[652]

در روز 8 آبان، رئیس کل دادگستری استان تهران توضیح داد:

مقايسه حكم اعدام اين 3 نفر با ديگر متهمان حوادث پس از انتخابات، جفا در حق كساني است كه رابطه خوبي با نظام دارند و هدفشان چيز ديگري بود ... ممكن است جواني به دليل نگرش خاص خود و در راستاي علاقمندي به نظام در تجمعات شركت كرده باشد، اين فرد ضد انقلاب نيست و نمي‌توان وي را در كنار منافقان و ضد انقلابها قرار داد، چنين اقدامي معقول نيست ...3 نفر مذكور حتي اگر حوادث پس از انتخابات هم به وجود نمي‌آمد، اقدامات خرابكارانه‌ عليه نظام مقدس جمهوري اسلامي را انجام مي‌دادند.[653]

در 25 مهر ماه، سه فعال سیاسی، سعید حجاریان، شهاب طباطبایی، و هدایت آقایی هر یک به پنج سال حبس محکوم شدند.[654] روز بعد، مسعود باستانی، که همسر باردار وی تا آن هنگام از زندان آزاد شده بود، به هشت سال حبس محکوم شد. در روز 28 مهر، محقق ایرانی آمریکایی، کیان تاجبخش، به حبس طولانی پانزده ساله محکوم شد. در زندان اوین، تاجبخش از زندان انفرادی به «ویلا» بخش راحت‌تری در ساختمان زندان، منتقل شده بود.[655]

ابطحی، معاون رئیس جمهور سابق نیز که در «ویلا» نگاهداری می‌شد و در نخستین محاکمه گروهی فرمایشی ظاهر شده بود، در روز 13 آبان برای یک جلسه رسیدگی فردی به دادگاه برده شد. در آنجا وی به اجتماع و تبانی با هدف اقدام علیه امنیت داخلی كشور، فعالیت تبلیغاتی علیه نظام جمهوری اسلامی ایران، توهین به رئیس جمهور، اخلال در نظم عمومی از طریق شركت در تجمع غیرقانونی مورخ 25 خرداد و نگهداری اسناد محرمانه متهم شد. در روز 30 آبان ابطحی به همراه پنج مأمور به خانه خود رفته و به بازرسی منزل پرداخته و سپس به دادگاه بازگشتند.[656] وی به شش سال حبس محکوم و وثیقه 700 میلیون تومانی برای او تعیین شد. ابطحی و وکیل وی، صالح نیکبخت قصد دارند نسبت به این حکم درخواست فرجام کنند.[657]

سخنگوی دادگاه انقلاب در تهران در روز 26 آبان بیانیه‌ای صادر کرد که گفته می‌شد به منظور «جلوگیری از ترویج شایعات بی‌اساس و غیر‌واقعی» بوده است.

با وصول پرونده اتهامی هر یک از متهمان که در دادسرا منتهی به صدور قرار مجرمیت و کیفرخواست شده بود و ارجاع آن به شعب مختلف دادگاه انقلاب اسلامی تهران، دادگاه رسیدگی کننده با حضور متهمان و وکلای مدافع آنان و نماینده دادستان، مبادرت به تشکیل جلسات رسیدگی کرده، به اتهامات انتسابی رسیدگی و پس از استماع دفاعیات متهمان و وکلای مدافع آنان، به صدور رأی اقدام کرده است که تاکنون تعداد 89 نفر از متهمان محاکمه و برحسب مورد به مجازات اعدام برای 5 نفر که متهم به وابستگی وعضویت در گروهکهای ضدانقلاب، تروریستی و معاند بوده‎اند و حبس برای 81 نفر از شش ماه تا 15 سال محکوم شده‌اند.

ضمناً اجرای حکم مجازات حبس مقرر برای سه محکوم دیگرتعلیق شده است هم چنین سه متهم دیگر نیز از اتهامات انتسابی برائت حاصل کرده‌اند.[658]

سرعت اعلام شدن احکام در ماه آبان افزایش یافت. در حالیکه اکثر متهمان به حبس محکوم شدند، برخی دیگر به شلاق و تبعید نیز محکوم شدند. کامبیز نوروزی، عضو انجمن صنفی روزنامه‌نگاران و فعال رسانه‌ای که در روز 7 تیر در برابر مسجد قبا دستگیر شد، به علت شرکت در تظاهرات 25 خرداد، به تبلیغ علیه رژیم محکوم شده و به دو سال حبس و تحمل 76 ضربه شلاق محکوم شد.[659] احمد زیدآبادی، دبیرکل دفتر تحکیم وحدت، در روز 2 آذر به دادگاه آورده شد و به شش سال حبس و پنج سال تبعید در گناباد در شمال شرق ایران محکوم شد. ضمناً وی از شرکت در هرگونه فعالیت مدنی و اجتماعی مادام‌العمرمحروم شد.[660]

تا دی ماه، حامد روحی‌نژاد،[661] رضا خادمی،[662] و ایوب پرکار، متهم به عضویت در سازمان مجاهدین خلق و انجمن پادشاهی، توسط شعبه 26 دادگاه انقلاب به اعدام محکوم شدند. با احتساب این سه، مجموع تعداد احکام اعدام به شش رسید.[663] بر طبق قانون ایران، می‌توان نسبت به این احکام، درخواست استیناف داد.[664]

5.7. نقض قوانین ایران و حقوق بین‌الملل

محاکمات گروهی فرمایشی و مجازاتهای دستگیرشدگان مربوط به انتخابات که متعاقباً صادر شد، قوانین ایران و حقوق بین‌الملل را که هر دو رعایت تشریفات حقوقی ابتدایی شامل اصل برائت، و حق برخورداری از وکیل مدافع مورد انتخاب متهم، و منع اعترافات اجباری در مراحل دادرسی کیفری را ملزم می‌دانند، نقض کرد.

محاکمات گروهی فرمایشی نتوانست حتی از ابتدایی‎ترین الزامات یک دادرسی عادلانه برخوردار باشد. تا 100 تن متهم در آن واحد «محاکمه» شدند. این محاکمات شامل خواندن یک بیانیه سیاسی توسط دادستان، و به دنبال آن اعترافات دستچینی از متهمان بود. متهمان را مجبور ساختند بدون برخورداری از مشاوره حقوقی منتخب خود در دادگاه حاضر شوند.

5.7.1. حق انتخاب وکیل

مطابق اصل 35 قانون اساسی ایران، شهروندان «در تمام دادگاه‌ها» حق انتخاب وکیل دارند.[665] این حق اساسی در مواد 128، 185، و 186 آئین دادرسی کیفری و ماده 3 قانون حقوق شهروندی تدوین شده است.[666] اگر چه ماده 128 آئین دادرسی کیفری به قاضی اجازه می‌دهد دسترسی متهم به وکیل را محدود یا ممنوع کند، اما این باید به دلایل امنیت ملی باشد و چنین محدودیتی هم فقط تا پایان مرحله تحقیقات مجاز است.

ماده 14(ب) میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی ملزم می‌دارد که برای متهمان «وقت و تسهیلات کافی برای تهیه ... دفاعیه  و ارتباط با وکیل منتخب خود را داشته باشد». افراد حق دارند از مشاوره حقوقی هم در مرحله محاکمه و هم در مراحل پیش از محاکمه برخوردار شوند.[667] چندین تن از بازرسان حقوق بشر سازمان ملل متحد در یک اطلاعیه مطبوعاتی که در 22 مرداد در مورد محاکمه‌های گروهی فرمایشی در ایران منتشر ساختند، متذکر شدند که متهمین در مراحل دادرسی کیفری باید از مشاوره حقوقی کافی برخوردار باشند. کمیته حقوق بشر اظهار کرده است که «در موارد احکام اعدام، این امر بدیهی و مسلم است که متهم باید عملاً در تمام مراحل دادرسی از کمک وکیل مدافع خویش برخوردار شود».[668]

علیرغم قوانین ایران و حقوق بین‌الملل، متهمان از حق خود برای داشتن مشاوره حقوقی محروم شدند. با آغاز اولین محاکمه گروهی فرمایشی، وکلای مدافع درباره حقوق موکلهای خود در ارتباط با تشریفات حقوقی لازم، ابراز نگرانی کردند. اکثر متهمان در ابتدا وکیل مدافع منتخب خود را نداشتند. صالح نیکبخت، وکیل مدافع منتخب ابطحی و چندین متهم دیگر، گزارش کرد که از ورود وی به اولین جلسه محاکمه که طی آن یکی از موکلین او اعتراف کرد، جلوگیری به عمل آمد.[669]دکتر علی نجف توانا، وکیل دیگر، هم از دسترسی نداشتن به موکلین خود و هم از نحوه نادرست و ناپسند دادرسی، مانند محاکمه تعداد بسیار زیادی از متهمین با سوابق متفاوت و اتهامات گوناگون، شکایت کرد.[670] پس از گذشت یک هفته کامل از مطرح شدن این پرونده عریض و طویل توسط دادستان و ابراز اعترافات علنی توسط بسیاری از متهمین، وکلای بیش از دوازده تن از متهمان شکایت کردند که هنوز به آنها اجازه داده نشده است با موکلین خود تماس گرفته و یا حتی به پرونده ایشان دسترسی پیدا کنند.[671]

ناصر عبدالحسینی که در طول محاکمه خود به جرایمی اعتراف کرد که منجر به صدور حکم اعدام برای وی شد، تقریباً از هیچگونه دفاعی برخوردار نشد. برادر وی گزارش کرد:

در طول محاکمه، وکیل تعیین شده توسط دادگاه، از برادرم دفاع نکرد. وی فقط دو بار با برادرم تماس گرفته بود و هیچ کاری برای پرونده وی نکرد ... دفاعیه‌ای که وکیل در طول جلسه استماع خواند هیچ ارزشی نداشت. کیفرخواستی که علیه برادرم تنظیم شده بود، هیچ تطابقی با واقعیات نداشت. برادرم در جریان اعتراضات، در تهران نبود، و بنابراین نمی‌توانسته است در تظاهرات شرکت کرده و شعار داده باشد.[672]

5.7.2. محکومیت بر پایه اعترافات اجباری

بسیاری و حتی شاید همه محکومیتها بر پایه اعترافاتی استوار بود که تحت فشار و سرکوب از متهمان در بازداشت بدست آمده بود. این نحوه استفاده از اعترافات اجباری، ابتکار نوینی نیست. معروف است که در روسیه زمان استالین، رادیو، نوار ویرایش شده محاکمه ناراضیان را پخش می‌کرد. رژیم پهلوی نیز پیش از انقلاب 1357 ایران از روشهای مشابهی استفاده می‌کرد. پس از انقلاب، اعترافات بسیاری از مقامات رسمی سابق، نظامیان، چپگرایانی که خود نیز از انقلابیون بودند، و اعضاء دیگر گروه‌های ناراضی، برای ملت ایران پخش می‌شد، که گاهی هم این به عنوان مقدمه‌ای برای اعدام افراد بود.[673]

به کارگیری اعترافات اجباری در سیستم قضایی ایران، کماکان یک روال عادی است. اعترافات اغلب به منظور تأیید پرونده قضایی و یا تقویت اعتبار دستگاه قضایی، از رسانه‌ها پخش می‌شود.[674] حداقل در یک مورد در سال 1383، دادستان مرتضوی چهار روزنامه‌نگار را گروگان نگاه داشت تا آنکه آنها پذیرفتند تقاضای بخشش خود را منتشر ساخته و شهادت دهند که در طول بازداشت با آنها خوشرفتاری شده است.[675]

با وجود این، اصل 38 قانون اساسی ایران مقرر می‌دارد که «هر گونه شهادت و اقرار و سوگندی که تحت اجبار گرفته شود، فاقد ارزش و اعتبار است». علاوه بر آن ماده 129 آئین دادرسی کیفری می‌گوید قاضی تحقیق در هنگام بازجویی از متهم نباید به اکراه یا اجبار متهم متوسل شود.[676] در روز 12 مرداد 1388 یعنی فقط 3 روز پس از اولین جلسه دادگاه، آیت‌الله العظمی یوسف صانعی که دارای افکار اصلاح‌طلبانه است، تکرار کرد که «اعترافاتی که در حبس و تحت شرایط حاد گرفته شود، شرعاً، قانوناً و منطقاً بی‌اعتبار و بی‌ارزش است».[677] آیت‌الله العظمی حسینعلی منتظری حتی از این هم فراتر رفته و اظهار داشت:

اقرارها و اعتراف‌گيریها که ... در زندانهاى غيرقانونى ... گرفته‏ ‏مى‎شود، بكلى فاقد وجاهت شرعى و قانونى بوده ... و از‏ ‏طرفى هيچ محكمه صالحى نبايد و نمی‌تواند كسى را بر اساس اين گونه‏ ‏اعترافات و مصاحبه‌ها محكوم به حكمى نمايد ... مباشران و متصديان و آمران آنها بايد محاكمه و تعزير شوند.[678]

اگرچه هر دو آیت‌الله، روحانیون ناراضی یا طرفدار اصلاحات محسوب می‌شوند، اما آنها مرجع تقلید هستند، و شرعاً قضاوتهای حقوقی آنها دارای بالاترین اعتباری است که می‌توان به روحانیون شیعه نسبت داد.[679] به علاوه، آنها هر دو متخصص قانون اساسی جمهوری اسلامی هستند زیرا آیت‌الله صانعی عضو سابق شورای نگهبان  است و آیت‌الله منتظری که اخیراً فوت کرد، در نگارش قانون اساسی نقش مهمی داشت.[680]

در حالیکه محاکمه‌های گروهی فرمایشی در حال وقوع بود، مانفرد نواک، بازرس ویژه سازمان ملل متحد در شکنجه و دیگر رفتارهای ظالمانه، غیرانسانی یا تحقیرآمیز، اعلام کرد اعترافاتی که در نتیجه بازجویی‌های خشونت‌آمیز یا تحت شکنجه گرفته می‌شوند، در هر سیستم قضایی واقعی، فاقد ارزش هستند.[681] الحاجی ملک سو، معاون رئیس گروه کاری سازمان ملل متحد در مورد بازداشتهای خودسرانه، تأکید کرد که «این اعترافات به آنچه که جرایمی علیه امنیت ملی و خیانت نامیده می‌شود، نباید تحت هیچ شرایطی به وسیله دادگاه انقلاب، به عنوان گواه و مدرک پذیرفته شود».

تمام شواهد دال بر آن است که اعترافاتی که دادگاه از آن برای محکوم نمودن زندانیان استفاده کرد، تحت فشار گرفته شده بود. برای مثال، مازیار بهاری، روزنامه نگار ایرانی – کانادایی، پس از آزاد شدن اعلام کرد که اعترافات وی پس از بازجوییهای وحشیانه و شکنجه به دست آمده بود و او به بازجوهای خود آن چیزهایی را می‌گفت که آنها می‌خواستند بشنوند.[682] در اولین کیفرخواست، از قول وی نقل می‌شود که:

مازيار بهاري خبرنگار هفته نامه نيوزويك در اين رابطه اظهار مي‌دارد: «رسانه‌هاي غربي خط تقلب در انتخابات را حتي قبل از برگزاري انتخابات پيگيري مي‌كردند و بنده هم در يك مصاحبه‌اي با آقاي خاتمي اين سؤال را از ايشان پرسيدم وپس از مصاحبه با ايشان مشاهده كردم كه جرياني مطابق با الگوي كلاسيك انقلاب رنگي در كشور دنبال مي‌شود».[683]

ناصر عبدالحسینی در تلویزیون ایران به داشتن تماس و همکاری با سازمان مجاهدین خلق اعتراف کرد.[684] این فروشنده 22 ساله قطعات یدکی اتومبیل در روز 5 تیر 1388 پس از بازگشت از یک سفر کاری دستگیر شده بود. اما به هر حال برادرش ادعا می‌کند که عبدالحسینی، که تحصیلات دبیرستان خود را هم به اتمام نرسانده بود، از جهت سیاسی فعال نبود. وی گزارش کرده است که:

به برادرم گفتند اگر در تلویزیون اعتراف کند مجازات او کاهش خواهد یافت ... و تا پیش از پایان این دوره آزاد خواهد شد. آنها وی را فریب دادند تا در تلویزیون اعتراف کند، اما بر خلاف آنچه به وی قول داده بودند، به وی حکم اعدام دادند. آنها با سوءاستفاده از ناصر، با جان او بازی کردند.[685]

پس از مشاهده اولین سری محاکمه‌ها و اعترافات، محسن آرمین، که یکی از سیاستمداران معروف طرفدار اصلاحات است، پیشدستی کرد تا اگر دستگیر شود، هر اعترافی که در آینده بکند، با توجه به اظهارات فعلی او بی‌اعتبار شود.

هيچ نقطه سياه و تاريکي در زندگي سياسي خود ندارم که به خاطر آن احساس ندامت و شرمندگي کنم، هيچ ارتباطي با بيگانگان نداشته و ندارم، تاکنون هيچ پولي از محافل بيگانه دريافت نکرده‌ام، نه به انقلاب مخملي معتقدم و نه به براندازي نظام و تنها خواهان اجراي قانون اساسي و قرار گرفتن همگان در چارچوب قانون هستم و معتقدم تنها راه اعتلاي کشور و استحکام نظام جمهوري اسلامي ايران و حفظ جمهوريت و اسلاميت نظام [هستند].[686]

نتیجه‌گیری

در حالیکه این گزارش منتشر می‌شود، دور دستگیریها، بازداشت، اعترافات اجباری، محاکمه‌ها و مجازاتها در ایران تداوم دارد. به دنبال تظاهرات عاشورا، صدها تن از تظاهرکنندگان و فعالان در خیابانها و یا در مناز خود دستگیر شدند. بسیاری از آنها تازه آزاد شده بودند اما در تلاشی دیگر توسط رژیم برای سرکوب خشونت‌بار جنبش مخالفان، مجدداً دستگیر شدند. مرکز اسناد حقوق بشر ایران به مستندسازی این موارد نقض قوانین ایران و حقوق بین‌الملل ادامه خواهد داد.

مرکز اسناد حقوق بشر ایران مایل است از تمامی شهود، که بسیاری از آنها برای بازگو کردن مشاهدات خود، به دست رژیم ایران دچار عواقب هولناکی شده‌اند، تشکر کند. این مرکز همچنین مایل است از دانشجویان آموزشگاه حقوق بشر دانشکده حقوق دانشگاه تورنتو برای کمکهای تحقیقاتی ارزنده آنها، سپاسگذاری کند.


[1] «شورای نگهبان: حضور 85 درصدی مردم ایران در انتخابات»، پرس تی‎وی، [Council: Iran Election Turnout at 85%, Press TV] 13 ژوئن 1388، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=97990.

[2] شورای نگهبان متشکل از دوازده عضو است که برابر با قانون اساسی ایران به آنها اختیارات گسترده‎ای اعطاء شده است. این شورا وظیفه مطابقت قوانین و مقررات موضوع با معیارهای اسلامی و قانون اساسی را دارد. شش تن از اعضاء این شورا مستقیماً توسط رهبر منصوب می‌شوند. شش تن دیگر توسط مجلس از میان حقوقدانانی برگزیده می‎شوند که توسط رئیس قوه قضاییه که خود توسط رهبر منصوب شده است، پیشنهاد شده‌اند. نگاه کنید به «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، 1358 [مصوب 1357، اصلاحی 1368]، مواد 4 و 91-99 [از این به بعد: «قانون اساسی ایران»].

[3] همان، ماده 113.

[4] همان، مواد 124، 126، 127، و 133.

[5] همان، ماده 176.

[6] همان، ماده 115.

[7] ماده 99 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران  می گوید: «شوراي نگهبان نظارت بر انتخابات مجلس خبرگان رهبری , رياست جمهوری , مجلس شورای اسلامی و مراجعه به آرا عمومی و همه پرسی را بر عهده دارد».

[8] مهدی مسلم، «سیاست های جناحی در ایران پس از خمینی»، ص.181، (2002).

[9] رضا افشاری، «حقوق بشر در ایران: سوء استفاده از نسبیت گرایی فرهنگی»، ص. 206، (2001).

[10] مسلم، رک. زیرنویس 8، ص. 181 (به نقل از خامنه‎ای).

[11] مهرانگیز کار، «موانع موجود در قانون اساسی برای رسیدن به حقوق بشر و دموکراسی در ایران»، ص. 73 (جزوه منتشر نشده، موجود در آرشیو محققان در خطر و مرکز اسناد حقوق بشر ایران) [از این به بعد: «موانع موجود در قانون اساسی»]؛ قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2، ماده 99؛ افشاری، رک. زیرنویس 9، ص. 239.

[12] مسلم، رک. زیرنویس 8، ص. 234؛  قانون انتخابات ریاست جمهوری 1364،  ماده 8.

[13] موانع موجود در قانون اساسی، رک. زیرنویس 11، ص. 73.

[14] همچنین نگاه کنید به افشاری، رک. زیرنویس 9، ص. 237.

[15] همان، ص. 237.

[16] همان، ص. 239.

[17] رفسنجانی از سال 1368 تا 1376 رییس جمهور ایران بود و پیش از آن رییس مجلس بود. مشخصه دوره ریاست جمهوری وی، رویارویی با گروه‌های مخالف در داخل و خارج ایران از جمله قتلهای فراقضایی بسیاری از رهبران مخالفین در اروپا و سراسر خاورمیانه بود. رفسنجانی به همراه تعدادی از وزرای کابینه او در بمبگذاری سال 1994 مرکز فرهنگی یهودیان در بوئنوس آیرس دست داشته است. به طور کلی نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «پناهگاهی نیست: عملیات جهانی ترور جمهوری اسلامی ایران»، (شهریور 1387)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/Reports.htm. همچنین نگاه کنید به «زندگینامه، عبادی – علمی و سیاسی»، وبسایت آیت‎الله هاشمی رفسنجانی، قابل دسترسی در http://www.hashemirafsanjani.ir/?type=static&lang=1&id =7.

[18] نگاه کنید به «درباره جامعه روحانیت مبارز»، روحانیت مبارز، قابل دسترسی در http://www.rohaniatmobarez.com/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=Paper&LayoutID=7c9956bd-93dd-4453-b4fa-4cac96c389c7&ID=48bb9d3a-fddb-48c6-b8fd-554013fdbfaa؛«روحانیت مبارز و هدایت فکری سیاسی ملت ایران در انقلاب اسلامی»، راسخون، قابل دسترسی در http://www.rasekhoon.net/Article/Print-30699.aspx؛ «اعضاء»، مجمع روحانیون مبارز، قابل دسترسی در http://rouhanioon.com/؛ «تاریخچه تأسیس حزب»، اعتماد ملی، قابل دسترسی در http://www.etemadmelli.org/?xid=0005020002002100000.

[19] ترس و اتهام تقلب در انتخابات در جمهوری اسلامی ایران، تازگی ندارد. در سال 1376 به دنبال ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی، انتخابات ریاست جمهوری بیشتر حالت رقابتی پیدا کرد و سوءظن نسبت به تقلب در انتخابات در گفتگوهای عمومی عنوان شد. این شایعات به نوبه خود سبب کاهش شرکت رأی‎دهندگان شده و توسط رییس جمهور وقت، رفسنجانی به طور علنی مطرح گردید: «گردانندگان امور انتخابات باید به طریقی عمل کنند که سبب آسایش افکار عمومی گردد ... نتایج انتخابات اراده ملت است حتی اگر افرادی باشند که بخواهند آراء را تغییر دهند تا کاندیدای خودشان انتخاب شود. اینگونه اعمال سبب تضعیف اعتماد مردم به نظام می‎شود». رهبر نیز اعلام نمود اجازه نخواهد داد آراء به طور غیرقانونی دستکاری شود. مسلم، رک. زیرنویس 8، ص. 250. در انتخابات ریاست جمهوری سال 1384 هنگامیکه مهدی کروبی ابتدا در مرحله اول پیشی گرفت اما نتوانست آراء کافی برای ورود به مرحله دوم را به دست آورد و رقابت بین احمدی‎نژاد و رفسنجانی صورت گرفت، اتهامات مربوط به تقلب در انتخابات مجدداً اوج گرفت. کروبی در نامه‎ای به رهبر ادعا نمود که شورای نگهبان در تبانی با سپاه نتایج انتخابات را به جهتی که می‎خواستند سوق دادند. محمد سهیمی، «شیخ اصلاحات»، تهران بورو، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/the-sheikh-of-the-reforms-mehdi-karroubi.html.

[20] در ایران «پلیس امنیت اخلاقی» در خیابانها به گشت زنی پرداخته و رعایت موازین مذهبی مانند داشتن حجاب مناسب را تحمیل می کند.

[21] رنگ سبز در ابتدا توسط یکی از مشاوران موسوی به وی پیشنهاد شد و سپس توسط خاتمی نیز تأیید گردید که رنگ کمپین وی باشد. نگاه کنید به «رمز گشایی از رنگ سبز موسوی»، روایت، 30 آذر 1388، قابل دسترسی در http://ravayat.ir/shownews.asp?c=0&id=7130.

[22] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با س. ر.» (29 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[23] «شعار مردم پس از مناظره در خیابانها، رأی ما نخست وزیر امام»، انتخاب نیوز، 14 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.tikonline.org/portal/ index.php?news=5637 (تاریخ دسترسی: 13 اکتبر 2009).

[24] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با س. ر.» (29 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[25] «هشدار کمیته صیانت از آراء نسبت به تخلفات انتخاباتی»، بی‌بی‌سی فارسی، 19 خرداد 1388، قابل دسترسی در   http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090609_bd_election_fraud_letter.shtml.

[26] همان.

[27] عفو بین‌الملل، «ایران: شدت یافتن سرکوب ناراضیان با نزدیک شدن به زمان انتخابات» [Iran: Worsening Repression of Dissent as Election Approaches, Human Rights Watch]، فهرست راهنمای عفو بین‎الملل MDE 13/012/2009، فوریه 2009، قابل دسترسی در http://www.amnesty.org/en/library/asset/MDE13/012/2009/en/6355979b-f779-11dd-8fd7-f57af21896e1/mde1 30122009en.html.

[28] علی اکبر دارینی، «امید اصلاح طلبان ایران به شرکت گسترده مردم در انتخابات»، آسوشیتد پرس [Iran Reformists Hope for High Election Turnout The Associated Press] 22 مه 2009، قابل دسترسی در http://abcnews.go.com/International/wireStory?id=7656826.

[29] توماس اردبرینک، «رأی گیری ایران با  ابهام و درگیری پایان می پذیرد»، واشنگتن پست [Thomas Erdbrink, Iran’s Vote Ends in Confusion, Confrontation Washington Post] 13 ژوئن 2009، قابل دسترسی در  http://www.sfgate.com/cgi-bin/article/article?f=/c/a/2009/06/12/MNSR186K08.DTL [از این به بعد: «ابهام و درگیری»].

[30] «نتایج نهایی دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری»، سایت وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران، 1424 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://moi.ir/Portal/Home/ShowPage.aspx?Object=News&CategoryID=832a711b-95fe-4505-8aa3-38f5e17309c9&LayoutID=dd8faff4-f71b-4c65-9aef-a1b6d0160be3&ID=5e30ab89-e376-434b-813f-8c22255158e1؛ «32 میلیون رأی در انتخابات به صندوقها ریخته شد»، پرس تی‎وی [32 Million Votes Cast in Elections, Press TV] 12 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=97958.

[31] سید علی خامنه‎ای، «رییس جمهور منتخب، رییس جمهور تمام ایرانیان است»، دفتر رهبر سید علی خامنه‎ای، 13 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.leader.ir/langs/EN/index.php?p=contentShow&id=5566؛ «انتخابات ایران: آنچه روزنامه‌های ایران می‌گویند»، آتلانتیک [Iran Election: What Iranian Newspapers Say, The Atlantic] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://politics.theatlantic.com/2009/06/iran_election _what_iranian_newspapers_say.php.

[32] «آخرین نتایج: پیروزی چشمگیر برای احمدی‌نژاد»، پرس تی وی [Latest Results: Landslide Win for Ahmadinejad, Press TV] 13 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=97967.

[33] همان.

[34] رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «با اعتراض مخالفان نسبت به نتایج رأی گیری، اعتراضات در تهران شدت می گیرد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Protests Flare in Tehran as Opposition Disputes Vote, New York Times] 14 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/14/world/middleeast/14iran.html?_r=1 [از این به بعد: «اعتراضات شدت می‌گیرد»].

[35] «نتایج اولیه نشانگر پیشی گرفتن احمدی‌نژاد بر موسوی است»، پرس تی‌وی [Ahmadinejad Leads Mousavi in Preliminary Results, Press TV] 12 ژوئن 2009،  قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=97953.

[36] ابهام و درگیری، رک. زیرنویس 36؛ «سایت ستاد موسوی از برخورد پلیس با هواداران خبر داد»، بی بی سی فارسی، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090612_bd_ir88_mousavi_supporters.shtml. یک سخنگو ادعا نمود نظامیان به موسوی گفته‌اند پیروزی وی پایدار نخواهد ماند. فایل ویدیویی: پارلمان اروپا علیه احمدی‌نژاد، 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=m7fiBxU8wEU.

[37] ابهام و درگیری، رک. زیرنویس 36. در روزهای انتخابات، مقامات بر طبق ماده 66 قانون انتخابات ریاست جمهوری، کسی اجازه هیچگونه تجمع یا تبلیغات انتخاباتی را ندارد.

[38] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم آموزگار» (10 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران)؛ «ایران: یک عضو بسیج سوءاستفاده‌های انتخاباتی را شرح می‌دهد»، اخبار کانال 4 [Iran: Basij Member Describes Election Abuse, Channel 4 News] 16 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.channel4.com/news/articles/world/middle_east/iran+Basij+member +describes+election+abuse/3466142  [از این به بعد: «مصاحبه با بسیجی»].

[39] طبق گفته یکی از فرماندهان سابق سپاه، سرتیپ محمد حجازی، توان این نیرو در سال 1383، 10.3 میلیون بود. تا سال 1386 این توان به 12.6 میلیون رسید.در 25 نوامبر 1387 طائب به خبرگزاری فارس گفت که تعداد این نیرو به 13.6 میلیون افزایش یافته که در حدود 20 درصد کل جمعیت ایران است. از این تعداد حدود 5 میلیون آن را زنان و 7.4 میلیون آن را دانش آموزان مدارس تشکیل می‌دهند. «نیروی بسیج ایران، هسته اصلی امنیت داخلی»، رادیوی آزاد اروپا/رادیو آزادی [Iran’s Basij Force–the Mainstay of Domestic Security, Radio Free Europe/Radio Liberty] 8 دسامبر 2008، قابل دسترسی در http://www.rferl.org/content/Irans_Basij_Force_Mainstay_Of_Domestic_ Security/1357081.html.

[40] دانش آموزان بسیجی مدارس راهنمایی، پویندگان نامیده می‌شوند و دانش آموزان بسیجی دبیرستانها پیشگامان نام دارند. «نیروی مقاومت بسیج»، گلوبال سیکیوریتی [Niruyeh Moghavemat Basij, Mobilisation Resistance Force, GlobalSecurity] بدون قید تاریخ، قابل دسترسی در http://www.globalsecurity.org/intell/world/iran/Basij.htm.

[41] «سرلشکر جعفری: مسئولیت اصلی سپاه در حال حاضر مقابله با تهدیدات داخلی است»، خبرگزاری فارس، 7 مهر 1386، قابل دسترسی در http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8607070416.

[42] «سرلشکر جعفری فرمانده کل سپاه شد»، خبرگزاری مهر، 10 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=544358؛ «ارتقاء معاونت اطلاعات سپاه به سازمان اطلاعات»، الف، 14 مهر 1388، قابل دسترسی در http://alef.ir/1388/content/view/54822/؛ «سردار نقدی رییس سازمان بسیج مستضعفان شد»، خبرگزاری فارس،12 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8807121636.

[43] ماده 1 قانون حمایت قضایی از بسیج اظهار می‌دارد: «به نيروی مقاومت بسيج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اجازه داده می شود همانند ضابطين قوه قضاييه هنگام برخورد با جرائم مشهود در‌صورت عدم حضور ضابطين ديگر و يا عدم اقدام به موقع آنها و يا اعلام نياز آنان به منظور جلوگيری از امحاء آثار جرم و فرار متهم و تهيه و ارسال‌گزارش به مراجع قضايی اقدامات قانونی لازم را به عمل آورند».

[44] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[45] « در انتخابات 32 میلیون رأی به صندوقها ریخته شد»، پرس تی وی [32 million votes cast in elections, Press TV] 12 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=97958.

[46] اعتراضات شدت می‎گیرد، رک. زیرنویس 34.

[47] طی سالهای 1376، 1380 و 1384، درصد شرکت‎کنندگان در انتخابات کاهش یافته بود. برخی از حوزه‌های انتخاباتی در تلاش برای کاهش حقانیت رژیم سعی در تحریم انتخابات داشتند. همچنین اعتقاد بر این است که این کاهش شرکت به دلیل بی‌تفاوتی عمومی نسبت به انتخابات بود چرا که خیلی معتقد بودند رأی آنها هیچ تأثیری نخواهد داشت. در انتخابات سال 1376 تقریباً 80 درصد افراد واجد شرایط در رأی‎گیری شرکت نمودند. در سالهای 1380 و 1384، این مقدار به ترتیب به 66 و 63 درصد کاهش یافت. در سال 1384 برای اولین بار انتخابات دو مرحله‎ای صورت گرفت. شرکت در مرحله دوم انتخابات باز هم کاهش یافته و به 59 درصد رسید. نگاه کنید به «اصولگرای ایرانی با سرعت به پیروزی نزدیک می‎شود»، بی‎بی‎سی [Iran Hardliner Sweeps to Victory, BBC] 25 ژوئن 2005، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4621249.stm.

[48] ابهام و درگیری، رک. زیرنویس 36.

[49] «پس از اصرار رییس جمهور در انکار شکایت محسن رضایی، نامه این کاندیدا به جنتی در اختیار هموطنان قرار گرفت»، وبسایت اینترنتی دکتر محسن رضایی، 24 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.rezaee.ir/fa/pages/?cid=8518. (عکس نامه اصلی در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران موجود است).

[50] همان.

[51] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ب. ن. ن.» (11 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[52] همان.

[53] همان.

[54] «تجزیه و تحلیل اولیه آراء در انتخابات ریاست جمهوری 1388 ایران»، چاتم هاوس [Preliminary Analysis of the Voting Figures in Iran’s 2009 Presidential Election, Chatam House] 21 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.chathamhouse.org.uk/files/14234_iranelection0609.pdf.

[55] «شورای نگهبان:  در پنجاه شهر بیش از 100 درصد مردم رأی دادند»، پرس تی‎وی [Guardian Council: Over 100% Voted in 50 Cities, Press TV] 21 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=98711§ionid=351020101.

[56] اعتراضات شدت می گیرد، رک. زیرنویس 34؛ «خرداد خونین: گزارش تفصیلی نقض حقوق بشر در ایران پس از انتخابات»، 14 تیر 1388، خبرگزاری فعالان حقوق بشر، قابل دسترسی در http://hra-news.org/news/1416.aspx، که می‎گوید تظاهرات گسترده‎ای که در 23 خرداد شروع شد در سراسر کشور گسترش یافت.

[57] «قطع خطوط تلفن همراه در تهران»، آفتاب، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://aftabnews.ir/vdcfced1.w6dx0agiiw.html.

[58] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، (18 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[59] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[60] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، (18 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[61] «اساسنامه رم درباره دادگاه جنایی بین‌المللی» [Rome Statute of the International Criminal Court]، ماده 7، 17 ژوییه 1998، معاهدات سازمان ملل، سری 2187، بخش 90 [2187 U.N.T.S. 90]، [از این به بعد: «اساسنامه رم»]، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm.

[62] «تظاهرات چند هزار نفری در تهران ادامه دارد»، گویا نیوز، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/06/089091.php.

[63] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ق.»، (21 ژوییه 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[64] اعتراضات شدت می‎گیرد، رک. زیرنویس 34.

[65] «وزیر کشور در ستاد انتخابات: برای تجمعات مجوز صادر نکردیم»، ایسنا، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1355761.

[66] «فضای امنیتی حاکم بر شهر ناآرام تهران»، ادوار نیوز، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.biz/politic/9132.aspx.

[67] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با پ. ق.»، (21 ژوییه 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[68] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم آموزگار»، (10 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[69] همان.

[70] «روزشمار پیک نت از کودتای 22 خرداد-3»، پیک نت، 27 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.peiknet.com/1388/05aban/27/page/31Ruzshomar.htm. در بحبوحه انقلاب اسلامی، طی محرم 1357 و به خصوص در روزهای تاسوعا و عاشورا، مردم برای نشان دادن مخالفت خود علیه رژیم پهلوی از بالای پشت بامها فریاد الله اکبر سر می‎دادند. دیوید منشری، «ایران: یک دهه جنگ و انقلاب» [David Menashri, Iran, A Decade of War and Revolution] ص. 60 (1990).

[71] نگاه کنید به فایل ویدیویی: «تظاهرات در تهران، اصفهان، تبریز، رشت، شیراز، قزوین»، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=bkfYX-o_3vg&feature=related.

[72] رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «با بازداشت منتقدان، ناآرامی شدت می‎یابد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Unrest Deepens as Critics Are Detained, New York Times] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/15/world/middleeast/15iran.html?_r=1&pag.

[73] «احمدی نژاد از گفته «خس و خاشاک» خود دفاع می‎کند»، پرس تی‎وی [Ahmadinejad defends ‘dust and pebbles’ remark, Press TV] 19 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail/98502.htm?sectionid=351020101، رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «در حالیکه رهبر ایران دستور بازشماری آراء را می‎دهد، اعتراضات افزایش می‎یابد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Defiance Grows as Iran’s Leader Sets Vote Review, New York Times] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/16/world/middleeast/16iran.html?_r=1.

[74] رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «با بازداشت منتقدان، ناآرامی شدت می‎یابد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Unrest Deepens as Critics Are Detained, New York Times] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/15/world/middleeast/15iran.html?_r=1&pag.

[75] ناهید صیام دوست، «راهپیمایان تهران فریاد می‎زنند: «ما مردم ایران هستیم»»، تایم [Tehran’s Rallying Cry: ‘We Are the People of Iran’, Time] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.time.com/time/printout/0,8816,1904764,00.html [از این به بعد: «مقاله صیام دوست»].

[76] همان.

[77] سعید کمالی دهقان، «کشتار در خوابگاه‌ها: دانشجویان ایران  ازحمله وحشتناک پلیس می‎گویند»، گاردین [Death in the Dorms: Iranian Students Recall Horror of Police Invasion, Guardian] 12 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/jul/12/iran-tehran-university-students-police [از این به بعد: «کشتار در خوابگاه‎ها»].

[78] «یورش پلیس به دانشگاه»، روز آنلاین، 9 بهمن 1386، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/archive/news/news/article/2008/january/29//-66e5af12d3.html.

[79] سعید کمالی دهقان، «کشتار در خوابگاه‌ها: دانشجویان ایران  ازحمله وحشتناک پلیس می‎گویند»، گاردین [Death in the Dorms: Iranian Students Recall Horror of Police Invasion, Guardian] 12 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/jul/12/iran-tehran-university-students-police [از این به بعد: «کشتار در خوابگاه‎ها»].

[80] «حمله خشونت‎بار نیروهای امنیتی به کوی دانشگاه تهران و دانشگاه اصفهان»، بی‏بی‏سی فارسی، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090614_si_bd_ir88_kooyedaneshgah.shtml.

[81] کشتار در خوابگاه‌ها، رک. زیرنویس 77.

[82] همان.

[83] همان؛ «اطلاعیه دفتر تحکیم وحدت پیرامون به خاک و خون کشیده شدن کوی دانشگاه تهران»، ادوار نیوز، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.biz/university/9154.aspx.

[84] نگاه کنید به «عباس حکیم‎زاده عضو شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت آزاد شد»، سهام نیوز، 20 تیز 1388،  قابل دسترسی در  http://www.etemademelli.ir/published/0/00/51/5151 (تاریخ دسترسی: 23 شهریور 1388)؛ توضیح می‌دهد که حکیم‎زاده به مدت 135 روز در زندان بود. «آخرین وضعیت اعضاء شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 18 دی 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/spip.php?article7796.

[85] «نوروز اسامی شهیدان احراز هویت شده تا به امروز را منتشر می‎کند، اسامی و مشخصات 72 شهید سبز»، نوروز، 13 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://norooznews.org/news/13739.php [از این به بعد: «لیست نوروز»].

[86] کشتار در خوابگاه‎ها، رک. زیرنویس 77.

[87] لیست نوروز، رک. زیرنویس 85. «حمله خشونت‎بار نیروهای امنیتی به کوی دانشگاه تهران و دانشگاه اصفهان»، بی‎بی‎سی فارسی، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090614_si_bd_ir88_kooyedaneshgah.shtml.

[88] «دولت کودتا جنازه شهدای کوی را دفن کرد»، بامداد خبر، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bamdadkhabar.org/2009/06/post_1909/.

[89] «رهبر خواهان ادامه رسیدگی به حملات کوی دانشگاه شد»، پرس تی‎وی [Rahbar Wants Follow-up to Dorm Attack Probe, Press TV] 4 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=99771§ionid=351070101.

[90] انصار حزب الله یا پیروان حزب خدا «سازمانی شبه نظامی و نیمه رسمی در ایران است که به افرادی که سازمان معتقد باشد احکام اسلام را زیر پا گذاشته‎اند، از جمله زنانی که آرایش کرده باشند، اصلاح‎طلبان معترض، و زوجهای ازدواج نکرده حمله می‎کند»، نگاه کنید به «انصار حزب‎الله، پیروان حزب خدا»، گلوبال سکیوریتی [Ansar-i Hizbullah, Followers of the Party of God, Global Security]، قابل دسترسی در http://www.globalsecurity.org/intell/world/iran/ansar.htm.

[91]  نگاه کنید به «حمله نیروهای امنیتی به دانشگاههای شیراز، اصفهان و تبریز»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.chrr.us/print. php?articleid=4315؛ «حمله نیروی انتظامی به کوی دانشگاه»، اخبار روز، 24 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.akhbar-rooz.com/ article.jsp?essayId=21505.

[92] سازمان عفو بین‎الملل، «با تشدید اعتراض نسبت به انتخابات، دستگیری و کشتار افزایش می یابد» [Amnesty, Arrest and Killings Rise as Election Protest Grip Iran] 17 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/arrests-and-killings-rise-election-protests-grip-iran-20090617.

[93] «گسترش ناآرامی در دانشگاههای ایران»، بی‌بی‌سی فارسی، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090615_ba-ir88-uni-unrest.shtml؛ «حمله نیروهای امنیتی به دانشگاههای شیراز، اصفهان و تبریز»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.chrr.us/print. php?articleid=4315.

[94] رابرت تیت، «به دنبال برخورد دانشجویان با نیروهای امنیتی، نا آرامی در استانهای دیگر ایران گسترش می یابد»، گاردین [Robert Tait, Unrest in Iran Spreads to the Provinces as Students Clash with Security Forces, Guardian] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/16/iran-shiraz-university-chancellor-resignation [«ناآرامی گسترش می یابد»].

[95] همان.

 [96]«اطلاعیه دفتر تحکیم وحدت پیرامون به خاک و خون کشیده شدن کوی دانشگاه تهران»، ادوار نیوز، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.biz/university/9154.aspx.

[97] ناآرامی گسترش می‌یابدف رک. زیرنویس 94. یکی از شاهدان وقایع شیراز در وبسایت موسوی ادعا کرد که این استعفاء ترفندی برای آرام کردن سرزنشهایی بود که به پس از این حملات، متوجه دانشگاه شیراز بود، و اینکه رییس دانشگاه خود این نیروها را دعوت کرده بود. «نوشته‎های شاهد عینی ضرب و شتم 25 خرداد دانشگاه شیراز»، موج سبز آزادی، 2 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/21534  (تاریخ دسترسی: 4 نوامبر 2009).

[98] بالعکس، رییس دانشگاه تهران، فرهاد رهبر، اشرار و خرابکاران را مقصر دانسته و به صورت مبهم ماهیت این حملات را انکار کرده و تلویحاً اظهار داشت که به نیروهای امنیتی برای ورود به دانشگاه اجازه داده است. ایسنا، «رهبری: هیچ دانشجویی صدمه ندید»، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1357051&Lang=P. فرهاد رهبر بعداً انکار کرد که به نیروهای امنیتی اجازه ورود داده است، اگرچه که گفته های وی آنچنان متناقض بود که حتی حقوقدان ایرانی محسن کوهکن را نیز سردرگم ساخت. «رهبر خواهان ادامه رسیدگی به حملات کوی دانشگاه شد»، پرس تی وی [Rahbar Wants Follow-up to Dorm Attack Probe, Press TV] 4 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=99771§ionid=351070101.

[99] مارتین فلچر، «با بالا گرفتن تنش در تهران، تندروها به روی معترضان آتش می‌گشایند»، تایمز آنلاین [Martin Fletcher, Hardliners Open Fire on Defiant Protestors as Tension Grips Tehran, Times Online] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6505842.ece.

[100] همان.

[101] پریسا حافظی، «سخنگوی ایران حمله به دانشجویان دانشگاه را محکوم می کند»، رویتر [Iran Speaker Condemns Attack on University Students, Reuters] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE55F2ZC20090616.

[102] «ایران حمله به خوابگاه دانشگاه تهران را مورد رسیدگی قرار می دهد»، پرس تی‎وی [Iran Probes Attack on Tehran University Dorm, Press TV] 8 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=105614§ionid=351020101.

[103] همان.

[104] «نمایندگان مردم در خانه ملت حوادث روزهای اخیر را بررسی کردند: پرونده ناآرامی های اخیر در مجلس»، روزنامه ابتکار، 28 خرداد 1388،  قابل دسترسی در http://www.ebtekarnews.com/Ebtekar/News. aspx?NID=50689.

[105] «در ایران موسوی به دنبال گرفتن مجوز برای راهپیماییهاست»، پرس تی‎وی [In Iran, Mousavi Seeks Permission for Rallies, Press TV] 14 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail. aspx?id=98106§ionid=351020101.

[106] «برای سوگواری قربانیان پس از انتخابات به موسوی مجوز داده نشد»، پرس تی‎وی [Mousavi Denied Permit for Post-Vote Victims Mourning, Press TV] 28 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=101842§ionid=351020101.

[107] «موسوی: امیدوار به شورای نگهبان نیستم»، بی‎بی‎سی فارسی، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090615_ba-ir88-mousavi-gathering.shtml؛ «تظاهرات میلیونی مردم در خیابان انقلاب و آزادی»، ادوار نیوز، 25 خرداد 1388،  قابل دسترسی در http://www.advarnews.us/politic/9146.aspx.

[108] مقاله صیام دوست، رک. زیرنویس 75.

[109] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ح. س.»، (4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[110] «راهپیمایی حامیان موسوی برگزار شد»، خبرگزاری فارس، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8803250654.

[111] «سخنان میرحسین در راهپیمایی 25 خرداد»، خوابگرد، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.khabgard.com/?id=-1534175924.

[112] رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «در حالیکه رهبر ایران دستور بازشماری آراء را می‎دهد، اعتراضات افزایش می‎یابد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Defiance Grows as Iran’s Leader Sets Vote Review, New York Times] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/16/world/middleeast/16iran.html?_r=1.

[113] «راهپیمایی حامیان موسوی برگزار شد»، خبرگزاری فارس، 25 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8803250654.

[114] مقاله صیام دوست، رک. زیرنویس 75. «در منازعات انتخاباتی، مردم معترض برای موسوی راهپیمایی می‎کنند»، آسوشیتد پرس [Protestors Rally for Mousavi in Election Dispute, Associate Press] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.msnbc.msn.com/id/31365097/ [از این به بعد: «راهپیمایی برای موسوی»].

[115] راهپیمایی برای موسوی، رک. زیرنویس 114.

[116] «گزارشهایی از تظاهرات دوشنبه، 25 خرداد»، پیک ایران، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=2345.

[117] راهپیمایی برای موسوی، رک. زیرنویس 114.

[118] «ادامه اعتراضات در تهران و شهرهای دیگر»، دویچه وله، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4330212,00.html. «در منازعات انتخاباتی، مردم معترض برای موسوی راهپیمایی می‎کنند»، آسوشیتد پرس [Protestors Rally for Mousavi in Election Dispute, Associate Press] 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.msnbc.msn.com/id/31365097/.

[119] به نظر می رسد که در خرداد 1388 استفاده از زور در شب هنگام افزایش می‌یافت. در یکی از تظاهرات اخیر، یکی از شهود گزارش کرد که به وی درباره بیرون از خانه ماندن تا دیروقت شب اخطار شده بود، اگر چه که این اخطار مفیدی نبود: «خود نیروها می‌گفتند تا ساعت هشت نمی‌زنیم ولی ساعت هفت که از مسجد بیرون آمدیم نیروهای گارد در خیابان شریعتی شروع به ‏کتک زدن مردم کردند». «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با م. م. م.»، (24 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[120] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با م. م. م.»، (24 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[121] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[122] چندین فیلم ویدیویی درباره این حوادث بر اینترنت موجود است. برای مثال نگاه کنید به «فایل ویدیویی: شبه نظامیان با گلوله‎های واقعی به معترضان شلیک می‎کنند»، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=lFs0a6-0J5o؛ «فایل ویدیویی: تیرانداز پایگاه بسیج خیابان آزادی»، 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=aviXWF1c0q0&feature=related.

[123] «اغتشاش سازماندهی شده و 7 کشته»، واحد مرکزی خبر، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.iribnews.ir/Default.aspx?Page=MainContent&news_num=193088.

[124] «فایل ویدیویی: شبه نظامیان با گلوله‎های واقعی به معترضان شلیک می‎کنند»، 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=lFs0a6-0J5o؛ «فایل ویدیویی: تنها ویدیوی موجود از تیرانداز پایگاه بسیج خیابان آزادی»، 15 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=aviXWF1c0q0&feature=related.

[125]  همان.

[126]  «فایل ویدیویی: حمله بسیجیها به مردم پس از انتخابات در میدان آزادی»، 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=BeJLbn9Vs_Q.

[127] «فهرست جان‎باختگان شناسایی شده به 78 نفر رسید»، اخبار هرانا، 6 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/2610.aspx.

[128] همان.

[129] نادر کریمی، «تیرانداز بسیجی داوود صدری را کشت»، روز آنلاین، [Basiji Shooter Killed Davoud Sadri, Rooz Online] 1 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/august/01//Basiji-shooter-killed-davoud-sadri.html.

[130] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[131] «مادرم هیچ وقت مرگ کیانوش را باور نمی‎کند»، رادیو فردا، 28 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/articleprintview/1802961.html.

[132] «یک پسرم زیر خاک است و دیگری در زندان»، روز آنلاین، [My One Son is Burried and the Other is in Prison, Rooz Online] 10 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/december/10//my-one-son-is-buried-and-the-other-is-in-prison.html.

[133] لیست نوروز، رک. زیرنویس 85.

[134] همان.

[135] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ف. آ.»، (22 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[136] لیست نوروز، رک. زیرنویس 85.

[137] «حسین اختر زند، قربانی دیگری از خشونتهای پس از انتخابات»، صدای حقوق بشر ایران [Hossein Akhtarzand, Another Victim of the Post-Election Violence, Iran Human Rights Voice] 21 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.ihrv.org/inf/?p=2642.

[138] نازیلا فتحی، «اعتراض‌کنندگان با تلاشهای حکومت ایران برای مخفی کردن ناآرامیها مبارزه می‎کنند»، نیویورک تایمز [Protestors Defy Iranian Efforts to Cloak Unrest, New York Times] 17 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/18/world/middleeast/18iran.html.

[139] «بیانیه وزارت امور خارجه در واکنش به رسانه‎های غربی»، کیهان، 28/3/1388، قابل دسترسی در http://kayhannews.ir/880328/3.HTM#other300.

[140] «ایران رسانه‌های خارجی را از تهیه گزارش از خیابانها منع می‌کند»، آسوشیتد پرس [Iran Bars Foreign Media from Reporting on Streets, Associated Press] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/feedarticle/8560894.

[141] «مخالفین ایران به اعمال فشار ادامه می‌دهند»، اخبار بی‎بی‎سی [Iran Opposition Keeps up Pressure, BBC News] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی درhttp://news.bbc.co.uk/2/hi/8103577.stm.

[142] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[143] «هزاران تن از حامیان موسوی به طرف ساختمان تلویزیون حرکت می‌کنند»، رویتر [Thousands of Mousavi Supporters Head for TV Building, Reuters] 16 ژوئن 2009،  قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSTRE55F54020090616.

[144] «مخالفین ایران به اعمال فشار ادامه می‌دهند»، بی‌بی‌سی [Iran Opposition Keeps up Pressure, BBC] 16 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8103577.stm.

[145] لیست نوروز، رک. زیرنویس 85.

[146] فرناز فصیحی، «در حالیکه تظاهرات عظیم ادامه دارد، حکومت ایران اصلاح‎طلبان را دستگیر می‌کند»، وال استریت ژورنال [Iran Arrests Reformers as Huge Protests Continue, Wall Street Journal] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://online.wsj.com/article/SB124523854750623001.html.

[147] «معترضان ایرانی اکثراً در برابر اخطارهای دولت روحیه خود را حفظ کرده‌اند»، سی‎.ان.‎ان [Iranian Protesters Mostly Unfazed by Government Warnings, CNN] 17 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/06/17/iran.elections.rallies/index.html.

[148] شرن اوترمان و آلن کاول،«اعتراض‌کنندگان، با تلاشهای حکومت ایران برای مخفی کردن نا آرامی‌ها مبارزه می‌کنند»، نیویورک تایمز [Sharon Otterman and Alan Cowell, Protestors Defy Iranian Efforts to Cloak Unrest, New York Times] 17 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/18/world/middleeast/18iran.html.

[149] «نامه سر گشاده مهندس میر حسین موسوی به شورای امنیت کشور در باره اقدامات غیر قانونی لباس شخصی ها»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/print.php?articleid=4329؛ پریسا حافظی و هاشم کلانتری، «پس از کشتار معترضان، یک روز عزای عمومی در ایران اعلام می شود»، رویتر [Iran Set for a Day of Mourning after Protest Deaths, Reuters] 17 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/idUSTRE55F54520090617.

[150] «بیانیه جدید میرحسین موسوی: پنجشنبه با نماد سوگواری تجمع و تظاهرات کنید»، هم میهن، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://hammihannews.com/news/4779. نازیلا فتحی و مایکل اسلکمن، «در حالیکه رویاروییها شدیدتر می‎شود، مسیر ایران هنوز نامشخص است»، نیویورک تایمز [Nazila Fathi and Michael Slackman, As Confrontation Deepens, Iran’s Path Is Unclear, New York Times] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/middleeast/19iran.html.

[151] نازیلا فتحی و مایکل اسلکمن، «در حالیکه رویاروییها شدیدتر می‌شود، مسیر ایران هنوز نامشخص است»، نیویورک تایمز [Nazila Fathi and Michael Slackman, As Confrontation Deepens, Iran’s Path Is Unclear, New York Times] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/19/world/middleeast/ 19iran.html.

[152] همان.

[153] ایان بلک و سعید کمالی دهقان، «انتخابات ایران: شورای نگهبان قرار است به ادعاهای تقلب در انتخابات رسیدگی نماید»، گاردین [Ian Black and Saeed Kamali Dehqan, Iran Elections: Guardian Council to Examine Vote-Rigging Claims, Guardian] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/jun/18/iran-protest-mourning؛ «روحانیون ایران برای راهپیمایی به طرفداری از موسوی برنامه‎ریزی می‎کنند»، پرس تی وی [Iran Clerics Schedule Pro-Mousavi Rally, Press TV] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail/98410.htm?sectionid=351020101.

[154] «تظاهرات مجدد مخالفین ایرانی در تهران»، آژانس فرانس پرس [Iran Opposition Rallies again in Tehran, Agence France-Presse] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://rawstory.com/news/afp/Iran_opposition_rallies_again_in_Te_06182009.html. همچنین نگاه کنید به «تجمع عظیم مخالفان در تهران، لغو تظاهرات جمعه»، بی‌بی‌سی فارسی، 28 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090618_si_ir88_friday_ noprotest.shtml. «در حالیکه ایران بزرگترین زندان روزنامه نگاران در جهان می‌شود سرکوب همچنان افزایش می‌یابد»، سازمان گزارشگران بدون مرز [Repression Stepped Up Yet Again as Iran Becomes the World’s Biggest Prison for Journalists, Reporters Without Borders] 21 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.rsf.org/spip.php?page=article&id_article=33474.

[155] «شورای ایران به موسوی درباره راهپیماییها اخطار می‎دهد»، پرس تی‌وی [Iran Council Warns Mousavi Against Rallies, Press TV] 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail/98558.htm?sectionid=351020101.

[156] همان.

[157] «هشدار آیت‎الله خامنه‎ای در مورد ادامه تظاهرات خیابانی»، بی‌بی‌سی فارسی، 30 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090619_he_ir88_khamenei.shtml؛ و «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). نازیلا فتحی، «رهبر عالیرتبه ایران هر گونه امیدی را برای رسیدن به مصالحه از بین برد» ، نیویویرک تایمز [Iran’s Top Leader Dashes Hopes for a Compromise, New York Time] 19 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/20/world/middleeast/20iran.html؛ «دو کاندیدای معترض نماینده معرفی نکردند، شورای نگهبان رأساً بازشماری کرد»، خبرگزاری فارس، 10 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8804100052.

[158] نگاه کنید به قرآن، سوره الجمعه، آیات 9-10؛ «اهمیت نماز جمعه»، حوزه نت، قابل دسترسی در http://www.hawzah.net/Hawzah/Articles/Articles.aspx?LanguageID=1&id=60488&SubjectID=59952؛ «جایگاه و ویژگیهای نماز جمعه»، رسالت، 27 ژوییه 2006، قابل دسترسی در http://www.magiran.com/npview.asp?ID=1153718.

[159] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). نازیلا فتحی، «رهبر عالیرتبه ایران هر گونه امیدی را برای رسیدن به یک مصالحه از بین برد»، نیویویرک تایمز [Iran’s Top Leader Dashes Hopes for a Compromise, New York Time] 19 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/06/20/world/middleeast/20iran.html.

[160]«بیانات مهم رهبر معظم انقلاب در خطبه‌های نماز جمعه پیرامون انتخابات»، جمهوری اسلامی، 30/3/1388، قابل دسترسی در http://www.jomhourieslami.com/1388/13880330/.

[161] با توجه به معنی مطالب خطبه، سازمان عفو بین‌الملل اخطار کرد که رهبر ایران «اجازه اعمال خشونت را برای سرکوب مردمی که نسبت به نتایج انتخابات کشور اعتراض می‌کنند، به پلیس داده است.»،  سازمان عفو بین الملل، «رهبر عالیرتبه ایران خشونت پلیس در سرکوب معترضان را مجاز می‌شمارد» [Amnesty International, Iran’s Supreme Leader Condones Violent Police Crackdown on Protestors] 19 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/iran-supreme-leader-condones-violent-police-crackdown-on-protesters-20090619.

[162] «تظاهرکنندگان به انجام راه پیماییهای غیرقانونی در تهران دست می‌زنند»، پرس تی‌وی [Protestors Stage Illegal Rally in Tehran, Press TV] 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=98606§ionid=351020101.

[163] «خرابکاران مسلح در تهران مردم غیرنظامی را کشتند»، پرس تی وی [Protestors Stage Illegal Rally in Tehran, Press TV] 22 ژوئن 2009، قابل دسترسی درhttp://www.presstv.com/detail.aspx?id=98746§ionid=351020101 [از این به بعد: «خرابکاران مسلح»]. نگاه کنید به «ده کشته و یکصد زخمی در درگیریهای دیروز تهران»، بی‌بی‌سی فارسی، 31 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090621_ka_ir88_tehran_clashes.shtml.

[164] «پلیس ایران با تظاهر کنندگان درگیر می شود»، بی‌بی‌سی [Iran Police Clash with Protestors, BBC]، 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8110582.stm.

[165] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[166] «پلیس ایران با تظاهرکنندگان درگیر می‌شود»، بی‎بی‎سی [Iran Police Clash with Protestors, BBC] 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8110582.stm.

[167] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با پ. ر. ق.»، (21 ژوییه 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[168] «پلیس ایران با تظاهرکنندگان درگیر می‎شود»، بی‎بی‎سی [Iran Police Clash with Protestors, BBC] 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8110582.stm.

[169] لیست نوروز، رک. زیرنویس 85.

[170] «فایل ویدیویی: تیراندازی بسیج به غیرنظامیان»، 25 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=srzMo4Zatcg&feature=PlayList&p=BBE591B85F04F82A&index=43.

[171] پرستو سپهری، «برادرم فقط هجده سال داشت»، روز آنلاین [My Brother Was Only 18, Rooz Online] 1 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/interview/interview/article/2009/july/01//my-brother-was-only-18.html.

[172] فرناز فصیحی، «خانواده ایرانی درباره علت مرگ پسرشان می‎پرسند»، وال استریت ژورنال [Son’s Death Has Iranian Family Asking Why, Wall Street Journal]، 23 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://online.wsj.com/article/SB124571865270639351.html.

[173] مصاحبه بی‎بی‎سی با میلاد هاشم‎زاده درباره «اطلاعات تازه در مورد کشته شدن مسعود هاشم‌زاده»، بی‎بی‎سی فارسی، 30 تیر 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090721_nm_iran_hashemzadeh.shtml.

[174] همان.

[175] همان.

[176] همان.

[177] برزو درگاهی، «دوستان خانوادگی ندا، زن ایرانی که کشته شدنش در ویدیو دیده شد، در سوگ او می‌نشینند»، لس آنجلس تایمز [Borzou Daragahi, Family, Friends Mourn ‘Neda,’ Iranian Woman who Died on Video, Los Angeles Times] 23 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-iran-neda23-2009jun23,0,366975,full.story.

[178] همان.

[179] نگاه کنید به مصاحبه با آرش حجازی در «پزشک ایرانی از مرگ ندا تعریف می‎کند»، بی‌بی‌سی [Iran Doctor Tells of Neda’s Death, BBC] 25 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8119713.stm.

[180] همان.

[181] نگاه کنید به «ویدیوی جان باختن ندا آقا سلطان» در صفحه خشونتهای انتخابات 2009 در وبسایت مرکز اسناد حقوق بشر ایران، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/videos2.htm.

[182] همان.

[183] نگاه کنید به «مصاحبه با آرش حجازی» در «پزشک ایرانی از مرگ ندا تعریف می‎گوید»، بی بی سی [Iran Doctor Tells of Neda’s Death, BBC] 25 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8119713.stm.

[184] برزو درآگاهی، «دوستان و خانواده ندا، زن ایرانی که کشته شدنش در ویدیو دیده شد، در سوگ او می‎نشینند»، لس آنجلس تایمز [Borzou Daragahi, Family, Friends Mourn ‘Neda,’ Iranian Woman who Died on Video, Los Angeles Times] 23 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.latimes.com/news/nationworld/world/la-fg-iran-neda23-2009jun23,0,366975,full.story.

[185] نگاه کنید به «فایل ویدیویی: مصاحبه صدای آمریکا با آرش حجازی»، 27 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=hYJJKVPtLOk.

[186] همان.

[187] «زنی که در ویدیو کشته شد توسط شبه نظامیان هدف قرار گرفته بود»، بی‎بی‎سی [Death Video Woman ‘Targeted by Militia’, BBC] 22 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8113552.stm.

[188] «کاسپین ماکان: هنوز نمی‌توانم باور کنم. هنوز هم فکر می‌کنم دوباره ندا را خواهم دید»، گاردین [Caspian Makan: ‘I Cannot Believe it Yet. I Still Think I Will See Neda Again,’ Guardian] 15 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/nov/15/iran-neda-caspian-makan-interview.

[189] «اینترپل به دنبال دستگیری شاهد قتل نداست»، پرس تی‌وی [Interpol Hunting for Witness of Neda’s Death, Press TV] 1 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=99571§ionid=351020101.

[190] «رئیس پلیس ایران می‌گوید گفته‌ مرتبط با اینترپل اشتباه برداشت شده»، پرس تی‎وی [Iran Police Chief Says Interpol Remarks Distorted, Press TV] 6 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=99938§ionid=351020101.

[191] «پزشک ایرانی آرش حجازی که سعی کرد جان ندا سلطان را نجات دهد از زخمهایی می‌گویند که هرگز شفا نخواهد یافت»، تایمز آنلاین [Iranian Doctor Arash Hejazi who Tried to Rescue Neda Soltan Tells of Wounds that Never Heal, Times Online] 13 نوامبر 2009،  قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article6913273.ece.

[192] «بسیج درخواست استرداد حجازی را می‌کند»، پرس تی‌وی [Basij Calls for Hejazi’s Extradition, Press TV] 11 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=110991§ionid=351020101.

[193] «ایران بورسیه تحصیلی دانشگاه آکسفورد که زمینه سیاسی دارد را محکوم می‌نماید»، ایرنا [Iran Condemns Oxford University’s politically Motivated Scholarship, IRNA] 10 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/En/View/FullStory/?NewsId=783122&IdLanguage=3؛ «نامه سفارت جمهوری اسلامی ایران به پروفسور پل مدن، رییس کالج کویینز در دانشگاه آکسفورد»، تایم آنلاین [Letter of the Embassy of Islamic Republic of Iran to Prof. Paul Madden, Provost of the Queens College at Oxford University, Time Online] قابل دسترسی در http://extras.timesonline.co.uk/pdfs/letter1.jpg.

[194] نگاه کنید به  «نامه سفارت جمهوری اسلامی ایران به پروفسور پاول مدن، رییس کالج کویینز در دانشگاه آکسفورد»، تایم آنلاین [Letter of the Embassy of Islamic Republic of Iran to Prof. Paul Madden, Provost of the Queens College at Oxford University, Time Online]، قابل دسترسی در http://extras.timesonline.co.uk/pdfs/letter1.jpg.

[195] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[196] «تظاهرکنندگان به انجام راه پیماییهای غیرقانونی در تهران دست می‎زنند»، پرس تی‌وی [Protestors Stage Illegal Rally in Tehran, Press TV] 20 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=98606§ionid=351020101.

[197] خرابکاران مسلح، رک. زیرنویس 163. پرس تی‌وی همچنین گزارش کرد که خرابکاران یک مسجد و چند ساختمان دیگر را نیز به آتش کشیدند.

[198] «جزییات بمبگذاری در حرم امام»، خبرگزاری فارس، 30 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8803301162.

[199] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[200] خرابکاران مسلح، رک. زیرنویس 163.

[201] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، ( 18 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[202] «گزارش درگیری‌های روز 18 تیر در تهران»، بی‌بی‌سی فارسی، 18 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090709_ba-ir88-protests-tehran-uni.shtml؛ «پلیس ایران طرفداران اصلاحات را متفرق می‌سازد – از قول یک شاهد»، رویتر [Iran Police Disperse Pro-Reformists – Witness, Reuters] 9 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/idUSL9616401.

[203] «در کهریزک آب را می‌لیسیدیم»، روز آنلاین، 7 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/article/2009/july/29//-7d123bfc2d.html.

[204] «قتل عمد حداقل سه نفر در کهریزک محرز شد»، پویداد، 28 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/801.php.

[205] آنها عبارت بودند از محسن روح‌الامینی، امیر جوادی‌فر، و محمد کامرانی. به بخش 3.1 این گزارش مراجعه کنید.

[206] «فرمانده ناجا: هیچ بازداشتی در اختیار ما نیست»، سهام نیوز، 19 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.etemademelli.ir/published/0/00/50/5093/  (تاریخ دسترسی: 23 مرداد 1388).

[207] «دختر رفسنجانی در ایران دستگیر شد»، ایندیا تایمز [Rafsanjani’s Daughter Arrested in Iran, India Times] 21 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://timesofindia.indiatimes.com/world/middle-east/Rafsanjanis-daughter-arrested-in-Iran/articleshow/4683868.cms؛ «احمدی‌نژاد به دنبال به دادگاه کشیدن بعضی از افراد مقتدر می‌باشد»، پرس تی‌وی [Ahmadinejad Wants Certain Power-Holders in Court, Press TV] 17 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/detail.aspx?id=103803.

[208] « رئیس پلیس تهران: تظاهرکنندگان بیشتری بازداشت شدند»، پرس تی‎وی [More Protestors Detained: Tehran Police Chief, Press TV] 27 تیر 1388، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=101036§ionid=351020101.

[209] «فیلم و متن کامل نماز جمعه تیرماه به امامت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی»، وبسایت آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، 28 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.hashemirafsanjani.ir/?type=dynamic&lang=1&id=1570.

[210] «پاسخ صدا و سیما به منتقدین درباره سانسور خطبه‌های هاشمی»، آفتاب، 30 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.aftab.ir/news/2009/jul/21/c5c1248161189_art_culture_media_tv.php.

[211] «در تهران به دنبال نماز جمعه تظاهرات به راه افتاد»، پرس تی‎وی [In Tehran, Protests Follow Friday Prayer, Press TV] 17 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=100935§ionid=351020101.

[212] «رئیس پلیس تهران: تظاهرکنندگان بیشتری بازداشت شدند»، پرس تی‎وی [More Protestors Detained: Tehran Police Chief, Press TV] 18 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=101036§ionid=351020101.

[213] « یک شاهد: پلیس ایران بسیاری از تظاهرکنندگان تهران را بازداشت کرده است»، رویتر [Iran Police Detain Many Tehran Protesters: Witness, Reuters] 21 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/idUSTRE56K3YH20090721؛  رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «احمدی‌نژاد پس از انتخابات مجدد به طور فزاینده‎ای آسیب‎پذیر به‎نظر می‎رسد»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Ahmadinejad Seen as Increasingly Vulnerable Since Re-election, New York Time] 26 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/07/27/world/middleeast/27iran.html.

[214] درمذهب شیعه روزهای مهم عزاداری برای وفات عبارتند از روز وفات و روزهای سوم، هفتم و چهلم پس از وفات.

[215] «در ایران پلیس با عزاداران قربانیان پس از رأی‌گیری درگیر می‌شود»، پرس تی‏وی [In Iran, Police Clash with Mourners of Post-Vote Victims, Press TV] 30 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=102035.

[216] «مجوز برای برپایی تجمع یا برگزاری مراسم صادر نشده است»، شبکه خبری جمهوری اسلامی ایران، 6 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.irinn.ir/Default.aspx?TabId=15&nid=147233؛ «در خیابانهای تهران خشونت در می‎گیرد»، واشنگتن پست [Violence Breaks Out on Streets of Tehran, Washington Post] 30 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/07/30/AR2009073000291.html.

[217] «در روز سوگواری، پلیس ایران 50 تظاهر کننده را دستگیر می‎کند»، پرس تی‎وی [On Mourning Day, Iranian Police Arrests 50 Protestors, Press TV] 31 ژوییه 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=102105§ionid=351020101.

[218] همان.

[219] «فشارهای سیاسی موجب لغو مراسم شبهای احیا در مرقد امام خمینی شد»، پارلمان نیوز، 13 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=3223.

[220] «حامیان کودتا از برگزاری مراسم یادبود آیت‎الله طالقانی هم جلوگیری کردند»، موج سبز آزادی، 16 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/27173. طالقانی از رهبران مخالفان شاه و از مؤسسین نهضت آزادی بود.

[221] «مراسم سالگرد شهید اشرفی اصفهانی لغو شد»، موج سبز آزادی، 22 مهر 1388، قابل دسترسی در http://mowjcamp.com/article/id/47681؛ «نماز عید فطر هم در مصلی لغو شد»، سلام نیوز، 14 شهریور 1388،  قابل دسترسی در http://salaamnews.ir/ShowNews.php?8378. آیت‎الله اصفهانی یکی از دستیاران برجسته آیت‎الله خمینی بود که در سال 1361 توسط مجاهدین خلق ترور شد.

[222] در سال 1358 آیت‎الله خمینی مسلمانان سراسر جهان را دعوت کرد تا در آخرین جمعه ماه رمضان برای ابراز اتحاد با فلسطینیان در یک راهپیمایی شرکت کنند (قدس نام عربی بیت المقدس است). نگاه کنید به «روز جهانی قدس»، اسلامیک دایجست [The universal Day of Quds, Islamic Digest]،  قابل دسترسی در http://www.islamicdigest.net/v7core/editorial-the-universal-day-of-quds-14282007/

[223] ناصر کریمی، «هزاران نفر در تظاهرات مخالفان ایران راهپیمایی می‎کنند»، ا.بی.سی. نیوز [Thousands March in Iran Opposition Protests, ABC News] 18 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://abcnews.go.com/print?id=8608799.

[224] «اخلالگران در راهپیمایی روز قدس با برخورد فرزندان غیور ملت مواجه خواهند شد»، خبرگزاری فارس، 26 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8806260664؛ «راهپیمایی ایرانیان در روز قدس»، الجزیره [Iranians rally on ‘al-Quds Day’, Aljazeera] 18 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2009/09/200991875246806121.html.

[225] ناصر کریمی، «هزاران نفر در تظاهرات مخالفان ایران راهپیمایی می‎کنند»، ا.بی.سی. نیوز [Thousands March in Iran Opposition Protests, ABC News] 18 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://abcnews.go.com/print?id=8608799.

[226] «در راهپیمایی عظیم ایران برخوردهایی در می‎گیرد»، بی‎بی‎سی [Clashes Erupt at Iran’s Mass Rally, BBC] 18 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8262273.stm.

[227] «پس از روز قدس پلیس ایران می‎گوید چندین نفر دستگیر شده‎اند»، پرس تی‎وی [After Quds Day, Iran Police Say ‘Several’ Arrested, Press TV] 19 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=106618§ionid=351020101.

[228] «دانشجویان ایرانی تظاهرات ضد دولتی برپا می‎کنند: به نقل از وبسایت»، رویتر [Iran Students Hold Anti-Government Protest: Website, Reuters] 28 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://in.reuters.com/articlePrint?articleId=INTRE58R4DS20090928؛ نازیلا فتحی، «مقامات در ایران 18 دانشجو را دستگیر می‎کنند»، نیویورک تایمز [Authorities in Iran Arrest 18 Students, New York Times] 3 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/10/03/world/asia/03iran.html.

[229] «آیت‎الله جنتی در خطبه‎های نماز جمعه تهران»، جمهوری اسلامی، 25/7/1388، قابل دسترسی در http://www.jomhourieslami.com/1388/13880725/index.html؛ «روحانیون ایران علیه راهپیماییهای برنامه‎ریزی شده مخالفان اخطار می‎دهند»، سیاتل تایمز [Iran Cleric Warns Against Planned Opposition Rally, Seattle Times] 16 اکتبر 2009، قابل دسترسی در  http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld /2010078320_apmliran.html؛ «احمدی‎نژاد به کدام حمایتها چشم دوخته»، روز آنلاین، 21 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/article/2009/june/11//-e177fa1f4d.html.

[230] «روحانیون ایران علیه راهپیماییهای برنامه‎ریزی شده مخالفان اخطار می‎دهند»، سیاتل تایمز [Iran Cleric Warns Against Planned Opposition Rally, Seattle Times] 16 اکتبر 2009، قابل دسترسی در  http://seattletimes.nwsource.com/html/nationworld /2010078320_apmliran.html.

[231] «برخورد با هرگونه تجمع غیرقانونی در روز 13 آبان»، خبرگزاری مهر، 10 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail. aspx?pr=s&query=%D8%B1%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%86&NewsID=975019؛ «ایران اخطار می‎کند هرگونه تظاهرات مخالفان را سرکوب خواهد کرد»، آژانس فرانس پرس [Iran Warns of Crackdown on Any Opposition Protest, Agence France-Presse] 1 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5iZtE16AUy-AOidK-YtcGCh5ESalw.

[232] «پلیس محل راهپیمایی علیه آمریکا در تهران را تعیین می‎کند»، پرس تی‎وی [Police Set Location for Tehran Anti-US Rally, Press TV] 3 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id= 110313§ionid=351020101.

[233] «همسر موسوی اصرار می‏ورزد: زنان زندانی ایران را آزاد کنید»، رویتر [Release Jailed Iranian Women, Mousavi’s Wife Urges, Reuters] 3 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/ idUSTRE5A20PN20091103.

[234] «تظاهرات مخالفان در سالروز اشغال سفارت آمریکا»، پرس تی‌وی [Opposed Rallies on US Embassy Takeover Anniversary, Press TV] 4 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id= 110449§ionid=351020101.

[235] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، (18 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[236] همان

[237] همان.

[238] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با آ. د. د.»، (23 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[239] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ن. آ.»، (13 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[240] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، (18 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[241] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با س. گ.»، (25 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[242] «جزییاتی از ممانعت گارد یگان ویژه از تداوم حضور کروبی در میان مردم»، راه سبز، 13 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/3560/.

[243] «لباس شخصیها مانع خروج میرحسین از فرهنگستان شدند»، پارلمان نیوز، 13 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/?n=5123.

[244] «از زمان اختلافات مربوط به انتخابات خرداد تاکنون، تعداد روزنامه‎نگاران دستگیر شده به بیش از صد نفر ‎رسیده است»، گزارشگران بدون مرز [Arrests of Journalists Since Disputed June Election Now Top 100, Reporters Without Border]  5 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.rsf.org/spip.php?page=article&id_article=34918.

[245] «سه خبرنگار رسانه‎های خارجی بازداشت شدند»، خبرگزاری فارس، 15 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8808150392؛ «دادستان تهران، سه تبعه خارجی بازداشت شده در روز 13 آبان آزاد شدند»، ایرنا، 15 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=775365.

[246] «پلیس تهران با خانواده‎های بازداشت‎شدگان درگیر می‎شود»، رادیو زمانه [Tehran Police Clashes with Families of Detainees, Radio Zamaneh] 5 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.zamaaneh.com/enzam/2009/11/tehran-police-clashes-wit.html.

[247] «ایران می‎گوید بیش از یکصد نفر در تظاهرات ضدآمریکایی دستگیر شدند»، کمیسریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان [Iran Says Over 100 People Detained at Anti-U.S. Rally, UNHCR] 7 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.unhcr.org/refworld/country,,,,IRN,,4af82edb8,0.html.

[248] «آذر ماه، یادآور مبارزات جنبش دانشجویی ایران»، موج سبز آزادی، 2 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/66615  (تاریخ دسترسی: 9 آذر 1388).

[249] «ایران: رهبر اصلی دانشجویان دستگیر شد»، پیوند [Iran: Top Student Leader Arrested, Payvand] 12 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.payvand.com/news/09/dec/1025.html.

[250] «بازداشت بیش از ده نفر از مادران عزادار»، تغییر برای برابری، 14 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.signforchange.info/spip.php?article5110.

 [251]«خشونت تمام عیار در مقابل اعتراضات مسالمت آمیز 16 آذر»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 16 آذر 1388، قابل دسترسی در http://hra-news.org/news/10162.aspx؛ رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «دانشجویان ایرانی با پلیس درگیر می‌شوند»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Iranian Students Clash With Police, New York Time] 8 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/12/08/world/middleeast/08iran.html.

 [252]«درگیری در دانشگاه بوعلی همدان»، فرارو، 16 آذر 1388، قابل دسترسی در http://fararu.com/vdcepz8x.jh8poi9bbj.html؛ همچنین نگاه کنید به «فایل ویدیویی: یک دانشجو در دانشگاه همدان توسط یک شبه نظامی بسیجی از طبقه دوم به پایین پرت می‌شود»، 7 دسامبر 2009،  قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=Kl1wct1eh_M.

[253] «مجید توکلی عضو انجمن اسلامی پلی تکنیک بازداشت شد»، خبرگزاری دانشگاه امیرکبیر، 16 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.autnews.es/node/4809  (تاریخ دسترسی: 16 آذر 1388).

 [254]«یک پسرم زیر خاک است و دیگری در زندان»، روز آنلاین، [My One Son is Burried and the Other is in Prison, Rooz Online] 10 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/december/10//my-one-son-is-buried-and-the-other-is-in-prison.html.

[255] «در جریان آشوبهای 16 آذر 204 نفر بازداشت شدند»، ایرنا، 17 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=831304.

[256] «انتقاد از پخش فیلم تلویزیونی اهانت به  عکس آیت‎الله خمینی»، بی‎بی‎سی فارسی، 20 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/12/091211_he_ir88_khomeini_pix.shtml.

[257] «تصمیم مشترک مهدی کروبی و میرحسین موسوی: درخواست مجوز راهپیمایی»، کلمه، 23 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.kaleme.org/1388/09/23/klm-5615.

[258] «سبزها همچنان در انتظار مجوز راهپیمایی»،راه سبز، 26 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/5581/.

[259] آیت‌الله علی سیستانی در نامه تسلیتی که به پسر منتظری و دیگر علاقمندان وی نوشت، از او به عنوان «فقیه عالیقدر» یاد نمود. «بیانیه معظم له به مناسبت ارتحال حضرت آیت‎الله منتظری، قدس سره»، وبسایت رسمی آیت‎الله العظمی سیستانی، 29 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.sistani.org/local.php?modules=extra&eid=2&sid=144. در روز وفات وی، آیات عظام گلپایگانی، اردبیلی و صانعی به علاوه چند آیت‌الله میانه‎رو دیگر برای ادای احترام به منزل منتظری رفتند. «تسلیت مراجع و علماء به بیت مرحوم آیت‎الله منتظری»، خبرگزاری مهر، 29 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?NewsID=1003848؛ حتی رهبر ایران در نامه تسلیتی که تا حدی حالت بی‎اعتنایی داشت از او به عنوان «فقیه بزرگوار و متبحر و استادی برجسته» نام برد. «به مناسبت درگذشت آیت‎الله منتظری رهبر ایران پیام تسلیت ارسال می‎دارد»، پرس تی وی [Leader Offers Condolences over Ayatollah Montazeri’s Death, Press TV] 20 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=114219§ionid=351020101.

[260] نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «فتوای مرگبار: قتل عام زندانیان 1367 ایران»، صص.60-61 (1388)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/Reports.htm.

[261] «از مراسم تشییع روحانی دگراندیش ایرانی، درگیریهایی گزارش شده است»، بی‎بی‎سی [Clashes Reported at Funeral of Iranian Dissident Cleric, BBC] 21 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8423794.stm؛ برای دیدن فیلمهای ویدیویی از شهرهای مختلف و در وبسایتهای گوناگون، نگاه کنید به «آخرین اخبار ایران، تظاهرات به یاد منتظری»، ایندورینگ آمریکا [Latest Iran News, Demonstration in Memory of Montazeri, Enduring America] 20 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://enduringamerica.com/2009/12/20/latest-iran-video-demonstrations-in-memory-of-montazeri-20-december/.

[262] «بازداشت جمعی از فعالان سیاسی در راه عزیمت به قم»، رویداد، 30 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/829.php.

[263] «از مراسم تشییع روحانی دگراندیش ایرانی، درگیری هایی گزارش گردیده است»، بی‌بی‌سی [Clashes Reported at Funeral of Iranian Dissident Cleric, BBC] 21 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/8423794.stm.

[264] «تعرض به بیت آیت‎الله منتظری»، هم میهن، 30 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.hammihannews.com/news/8097.

[265] آیت الله طاهری، یکی از دستیاران سابق و نزدیک به آیت‏الله خمینی است که در اعتراض به سیاستهای رژیم در سال 1381 از سمت امامت جمعه اصفهان استعفاء داد. «نامه سرگشاده و استعفای آیت‏الله طاهری از شهر اصفهان»، دانشجو، [The Public Letter and Resignation of Ayatollah Taheri of Esfahan City, Daneshjoo] 10 اوت 2002، قابل دسترسی در http://www.daneshjoo.org/article/publish/printer_20.shtml.

[266] «حمله لباس شخصیها به مقلدان و علاقمندان آیت‏الله منتظری در اصفهان»، پارلمان نیوز، 2 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=6554؛ «حمله گسترده نیروهای امنیتی به مراسم ختم آیت‏الله منتظری در اصفهان»، نوروز نیوز، 2 دی 1388، قابل دسترسی در http://norooznews.info/news/15792.php.

[267] «حمله لباس شخصیها به مقلدان و علاقمندان آیت‏الله منتظری در اصفهان»، پارلمان نیوز، 2 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=6554.

[268] «محاصره بیت آیت‎الله طاهری توسط نیروهای امنیتی»، راه سبز، 2 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/6082/؛ «فرزند آیت‎الله طاهری بازداشت شد»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 7 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.hranews.info/news/PNews.aspx?request=11195. محمد طاهری با نوه آیت‎الله خمینی ازدواج کرده است.

[269] «کل یومٍ عاشورا و کل ارضٍ کربلا»، عاشورا، قابل دسترسی درhttp://www.ashura.com/.

[270] «معترضان: کشتن مسلمانان در روز عاشورا مانند به صلیب کشیدن مسیحیان در کریسمس است»، اخبار بین المللی ا.بی.سی. [Protestors: ‘Killing Muslims on Ashura is like Crucifying Christians on Christmas’, ABC World News] 28 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://abcnews.go.com/WN/iranian-government-arrests-hundreds-tensions-mount/story?id=9436148.

[271] «فایل ویدیویی: تاسوعای 1388، حمله بسیجیان وسط سخنرانی خاتمی، جماران»، 26 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=aaz5b5TNOEc.

[272] «درگیری در تبریز، احتمال کشته شدن حداقل چهار نفر»، رویداد، 6 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/952.php؛ «درگیری شدید شبه نظامیان با عزاداران در بابل»، رویداد، 6 دی 13889، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/948.php؛ «حمله وحشیانه نیروهای انتظامی به عزاداران حسینی در اراک»، رویداد، 6 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/956.php؛ «فایل ویدیویی: ایران، اصفهان، نجف آباد، اعتراضات عاشورا»، رویداد، 6 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=ITySVDg54BM.

[273] «مشخصات قاتل خواهرزاده میرحسین موسوی و شهدای روز عاشورا»، راه سبز، 9 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/6703؛ همچنین نگاه کنید به ویدیوهای اعتراضات عاشورا در صفحه خشونتهای انتخابات 1388 مرکز اسناد حقوق بشر ایران، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/English/videos2.htm.

[274] «بازداشت بیش از 400 نفر در اصفهان»، راه سبز، 7 دی 1388، قابل دسترسی درhttp://www.rahesabz.net/story/6558/.

[275] «بیش از هزار نفر در تهران بازداشت شدند»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 7 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/PNews.aspx?request=11183.

[276] «اعلام حکومت نظامی در نجف‎آباد»، گویا نیوز، 7 دی 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/12/098216.php؛ رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «گفته می شود پلیس10 نفر را در تظاهرات ایران کشته است»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Police Are Said to Have Killed 10 in Iran Protests, New York Time] 28 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/12/28/world/middleeast/28iran.html.

[277] برزو درگاهی و رامین مستقیم، «به گفته دوستان خواهرزاده موسوی، وی تهدیدهایی دریافت کرده بود»، لس آنجلس تایمز [Mousavi’s Nephew Had Received Threats, Friends Say, Los Angeles Times] 1 ژانویه 2010، قابل دسترسی در  http://www.latimes.com/news/nation-and-world/la-fg-iran-nephew1-2010jan01,0,2943497.story?page=1.

[278] همان.

[279] «فایل ویدیویی: خودروی پلیس از روی مردم رد می‎شود»، 29 دسامبر 2009، قابل دسترسی  در http://www.youtube.com/watch?v= t6vXWXdIs0U&skipcontrinter=1.

[280] «بولتن ویژه ایرنا: سی و هفت کشته در روز عاشورا در سراسر کشور»، راه سبز، 8 دی 1388، قابل دسترسی  در http://www.rahesabz.net/story/6669/.

[281] «درگیری در تبریز، احتمال کشته شدن حداقل چهار نفر»، رویداد، 6 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/952.php.

[282] « دادستان تهران: هفت کشته در روز عاشورا»، پرس تی‌وی [Killed on Ashura Day: Tehran Prosecutor, Press TV] 29 دسامبر  2009، قابل دسترسی  در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=  114882§ionid=351020101.

[283] «پرس تی‎وی: هشت کشته در درگیریهای روز عاشورا»، مردمک، 7 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.mardomak.me/news/press_tv_says_eight_killed_in_ashoora_clashes/. دولت اعلام کرد که  15 تن کشته شده‎اند که پنج نفر آنها به وسیله تروریستها کشته شدند و ده تن دیگر متعلق به گروه‎های ضد انقلاب و ترور بودند. «در حالیکه رژیم ایران اقدام به تلافی می‎کند، تندروها جسد موسوی را توقیف کرده‎اند»، تایمز آنلاین [Hardliners Seize Mousavi Corpse as Iran Regime Hits Back, Times Online] 28 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6969523.ece.

[284] « دادستان تهران: هفت کشته در روز عاشورا»، پرس تی وی [Killed on Ashura Day: Tehran Prosecutor, Press TV] 29 دسامبر  2009، قابل دسترسی  در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=  114882§ionid=351020101.

[285] «هویت یکی دیگر از شهیدان عاشورای تهران مشخص شد»، راه سبز، 10 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/6810؛ «تشییع پیکر خواهرزاده موسوی برگزار شد»، کلمه، 9 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.kaleme.org/1388/10/09/klm-6999.

[286] «فشار دستگاه امنیتی بر مجری صدا و سیما»، راه سبز، 13 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/mahin.

[287] «فرمانده نیروی انتظامی: خودرویی که روز عاشورا مردم را زیر کرد دزدیده شده بود!»، گویا نیوز، 9 دی 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/12/098375.php.

[288] «بازداشت شاهدان عینی جنایت خودروی نیروی انتظامی در عاشورای تهران»، راه سبز، 18 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/khodro.

[289] «وزیر اطلاعات بازداشت اتباع خارجی در روز عاشورا را تأیید کرد»، راه سبز، 14 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/iran9.

[290] «کاردار سفارت سوئد بعد از احراز هویت آزاد شد»، خبرگزاری فارس، 20 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn= 8810201288.

[291] «اژه‎ای از اعدام سه نفر از دستگیرشدگان عاشورا خبر داد»، راه سبز، 11 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/ezheie.

[292] «وزیر کشور: بعد از روز عاشورا اغتشاشگران حکم محارب را دارند»، ایرنا، 15 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=878674.

[293] «قانون اساسی ایران»، رک. زیرنویس 2، مقدمه.

[294] همان.

[295] همان، ماده 27.

[296] همان، ماده 40.

[297] همان، ماده 9.

[298] ماده 10 قانون فعالیت احزاب سیاسی، بازرگانی و انجمنهای اسلامی یا دیگر اقلیتهای مذهبی رسمی، نحوه عضویت و مسئولیتهای کمیسیونی را تعیین می‎کند که فعالیتهای این گروه‎ها را زیر نظر داشته باشد. کمیسیون ماده 10 مزبور قانونی دارد که به موجب آن مراحل قانونی کردن گروه‎هایی را که مسئول آنها است را تعریف می‌کند. این کمیته به وسیله وزارت اطلاعات و با حضور نمایندگانی از جانب دادستان کل ایران، شورای عالی قضایی، وزارت کشور، و دو تن از اعضاء مجلس تشکیل شد.

[299] «آیین نامه اجرایی کمیسیون اصل 10 قانون فعالیت احزاب»، 1360، ماده 30 (ایران)، قابل دسترسی در  http://iscanews.ir/fa/PrintableNewsItem.aspx?NewsItemID=312601  (تاریخ دسترسی: 30 دسامبر 2009) [از این به بعد: « آیین نامه اجرایی کمیسیون اصل 10»].

[300] همان، مواد 26-28. آیین نامه اجرایی کمیسیون اصل 10 دارای مرحله‎ تجدیدنظر نمی‎باشد.

[301] همان، ماده 31.

[302] کمیته حقوق کودک، «مشاهدات نهایی کمیته حقوق کودک: جمهوری اسلامی ایران» [CRC, Concluding observations of the Committee on the Rights of the Child: Islamic Republic of Iran]، پاراگراف 33، سند سازمان ملل متحد (CRC/C/15/Add.123 28 ژوئن 2000)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm.

[303] ایران میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی را در 4 آوریل 1968 امضاء نمود و موافقت نامه مربوط به آن را بدون هیچگونه شرطی در 24 ژوئن 1975 تصویب نمود.

[304] «میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی» [International Covenant on Civil and Political Rights]، ماده 21، 23 مارس 1976، معاهدات سازمان ملل متحد، سری 999، بخش 171 [999 U.N.T.S. 171] [از این به بعد: «میثاق حقوق مدنی»]. همچنین نگاه کنید به  «اعلامیه جهانی حقوق بشر» [Universal Declaration on Human Rights]، قطعنامه مجمع عمومی 217(3)، سوابق رسمی مجمع عمومی سازمان ملل متحد، نشست سوم، سند سازمان ملل متحد (A/810  (1948))، ماده 20:1 [از این به بعد: «اعلامیه جهانی حقوق بشر»] («همه افراد از حق تجمع و انجمن مسالمت‎آمیز برخوردارند»)؛ سازمان ایالتهای آمریکایی، «اعلامیه حقوق و وظائف انسانی» [Declaration of the Rights and Duties of Man]، بوگوتا، کلمبیا [Bogotá, Colombia 1948]. ماده 21 («همه افراد حق دارند با دیگران در یک اجتماع عمومی رسمی یا یک گردهمایی غیررسمی مسالمت‎آمیز، در ارتباط با هرگونه موضوعی که مورد علاقه مشترک آنهاست، اجتماع نمایند»)؛ کنوانسیون اروپایی محافظت از حقوق بشر و آزادیهای بنیادین، ماده 11(1) («هر فردی حق دارد آزادانه با دیگران در تجمعات و انجمنهای مسالمت‎آمیز شرکت نماید، از جمله حق تشکیل و یا پیوستن به اتحادیه‎های صنفی برای محافظت از منافع شخصی»)؛ سازمان ایالتهای آمریکایی، کنوانسیون آمریکایی حقوق بشر، ماده 15 («حق تجمع: حق تجمع مسالمت‎آمیز بدون حمل سلاح، به رسمیت شناخته می‎شود. در ارتباط با این حق هیچگونه محدودیتی نباید اعمال گردد مگر آنهایی که بر طبق قانون مقرر شده و در یک جامعه دموکراتیک برای حفظ امنیت ملی، امنیت مردم یا نظم عمومی، یا برای محافظت از سلامت یا اخلاق عمومی یا حقوق یا آزادی دیگران ضروری می‎باشند»).

[305] «کیونما علیه فنلاند»[ Kivenma v. Finland]، پیام شماره 412/1990، سند سازمان ملل متحد CCPR/C/50/D/412/1990، پاراگراف 9.2 (21 مارس 1994)، قابل دسترسی در http://www.bayefsky.com/pdf/119_finlandvws412.pdf (این نکته را می‎پذیرد که نیاز به مطلع ساختن پلیس درباره تصمیم به برگزاری تظاهرات در یک مکان عمومی شش ساعت پیش از شروع آن، می‎تواند مطابق با محدودیتهای مجازی باشد که در ماده 21 این میثاق تعیین گردیده‎اند).

[306] «مشاهدات نهایی کمیته حقوق بشر: کنیا» [Concluding observations of the Human Rights Committee: Kenya]، سند سازمان ملل CCPR/CO/83/KEN، پاراگراف 23، (29 آوریل 2005)، قابل دسترسی در http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/825/725/document/en/pdf/text.pdf.

[307] نگاه کنید به « مشاهدات نهایی کمیته حقوق بشر: جمهوری قرقیزستان» [Concluding observations of the Human Rights Committee: The Kyrgyz Republic]، سند سازمان ملل متحد CCPR/CO/69/KGZ، پاراگراف 22، (24 ژوییه 2000)، قابل دسترسی در http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/825/431/document/en/pdf/text.pdf. همچنین نگاه کنید به «مشاهدات نهایی کمیته حقوق بشر: کنیا» [Concluding observations of the Human Rights Committee: Kenya]، سند سازمان ملل متحد CCPR/CO/83/KEN، پاراگراف 23. (29 آوریل 2005)، قابل دسترسی در http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/825/725/document/en/pdf/text.pdf.

[308] «مشاهدات نهایی کمیته حقوق بشر: توگو» [Concluding observations of the Human Rights Committee: Togo]، سند سازمان ملل متحد CCPR/CO/76/TGO، پاراگراف 18، (28 نوامبر 2002)، قابل دسترسی در http://www.universalhumanrightsindex.org/documents/825/583/document/en/pdf/text.pdf.

[309] «قانون بکارگیری سلاح توسط مأمورین نیروی مسلح در موارد ضروری» (1373)، ماده 4.

[310] «اصول اولیه استفاده از زور و سلاح گرم توسط مأموران اجرایی»، ماده 13، «هشتمین کنگره سازمان ملل متحد برای پیشگیری از جنایت و طرز برخورد با متخلفان»، هاوانا، کوبا ، 27 اوت تا 7 سپتامبر 1990، «گزارش تهیه شده توسط دبیر کل»، (انتشارات سازمان ملل متحد، شماره فروش  E.91.IV.2)، فصل اول، بخش ب.2، پیوست، قابل دسترسی در http://www2.ohchr.org/english/law/firearms.htm.

[311] «آیین نامه مأموران اجرای قانون»، قطعنامه مجمع عمومی شماره 34/169، پیوست، سند سازمان ملل متحد A/Res/34/169/Annex، پیوست، ماده 3 (17 دسامبر 1979)، قابل دسترسی در http://www.un.org/documents/instruments/docs_en.asp?year=1970.

[312] همان.

[313] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). صدها فیلم ویدیویی از تظاهرات موجود و بروی اینترنت قابل دسترسی هستند که مسالمت‌آمیز بودن این تجمعات را نشان می‌دهند. برای مثال نگاه کنید به http://www.youtube.com/watch?v=GVBZQCsqdjo.

[314] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (4-3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با شاهد م.»، (17 اوت 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). علاوه بر آن تعدادی از افراد در ناآرامیهای پس از انتخابات بر اثر خوردن ضربات چاقو کشته شدند.

[315] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. م.»، (4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ه. س.»، (4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[316] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم آموزگار »، (10 نوامبر2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[317] همان.

[318] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ج. ب.»، (18 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ن. آ.»، (13 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «ایران نسبت به پوشش خبری رسانه‌ها از روزهای تظاهرات اعتراض می‌کند»، تایم [Iran Disputes Press Coverage of Day of Protests, Time] 5 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1934907,00.html. «برخی از تظاهرکنندگان که دیگر در رویارویی با پلیس تبحر پیدا کرده‎اند توضیح دادند که به جای شستن چشم با آب، فوت کردن دود سیگار به چشمها، احساس سوزش را کاهش می‌دهد. به همین دلیل صحنه‌هایی از فوت کردن دود سیگار توسط پسران جوان در چشم خانمهای مسن یا بلعکس دیده می‌شود». همان.

[319] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[320] مصاحبه بسیج، رک. زیرنویس 38.

[321] قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2، ماده 22. اعلامیه جهانی حقوق بشر، رک. زیرنویس 304، ماده 3. میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304، ماده 6.

[322] «قانون مجازات اسلامی» (1379)، ماده 205 (ایران) [از این به بعد: «قانون مجازات اسلامی ایران»]، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/iraniancodes.htm.

[323] میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304، ماده 6.

[324] کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد، تفسیر کلی شماره 6، ماده 6: حق حیات، سند سازمان ملل HRI/GEN/Rev.1، ص. 6، پاراگراف 1، (29 ژوییه 1994)، قابل دسترسی در http://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=HRI/GEN/1/Rev.1.

[325] «انتخابات و حوادث بعد از آن به روایت فرمانده سپاه محمد رسول الله تهران»، پارلمان نیوز، 18 شهریور 1388، قابل دسترسی در  http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=3400. «آمار تازه و متفاوت یک مقام نظامی ایران از قربانیان خشونتها»، بی‌بی‌سی فارسی، 20 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/09/090910_si_violence_victims.shtml.

[326] نگاه کنید به «لیست نوروز»، رک. زیرنویس 85. «شهدا و مقتولین» تهران بورو [Martyred and Murdered, Tehran Bureau] 1 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/martyred-and-murdered.html.

[327] «در ایران، لیست 72 تن که گفته می‌شود قربانیان پس از انتخابات هستند رد شد»، پرس تی‌وی [In Iran, List of 72 Alleged Post-Vote Victims Rejected, Press TV] 6 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=105430§ionid=351020101. بسیاری معتقدند که لیست بهشتی همان لیستی است که توسط نوروز در روز جمعه 13 شهریور 1388 منتشر شد. نگاه کنید به «لیست نوروز»، رک. زیرنویس 85.

[328] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با روزبه میر ابراهیمی »، (25 اکتبر 2009).

[329] اساسنامه رم درباره دادگاه‌های جنایی بین‌المللی ملزم می‌دارد که یک کشتار در صورتی جنایت علیه بشریت محسوب می‌شود که (1) طی یک حمله گسترده یا سیستماتیک انجام گرفته باشد، (2) علیه یک جمعیت غیرنظامی صورت گرفته باشد، (3) مرتکب از ماهیت این حمله آگاه بوده باشد. اساسنامه رم، رک. زیرنویس 61، ماده 7؛ همچنین نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «فتوای مرگبار: قتل عام زندانیان 1367 ایران»، صص. 60-61 (2009)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/reports.htm.

[330] «ایران به بازداشت 4000 تن طی ماه خرداد اعتراف می‌کند»، بی‌بی‌سی [Iran Admits 4,000 June Detentions, BBC] 11 اوت 2009، قابل دسترسی در http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/8195586.stm.

[331] «بیانیه مشترک بر علیه موج جدید سرکوب و اختناق»، عصر نو، 14 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://asre-nou.net/php/view.php?objnr=4617.

[332] «حمید مداح شورچه، از اعضاء ستاد موسوی در مشهد کشته شد»، گویا نیوز، 6 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/07/090434.php؛ علی شیخ الاسلامی، «ایران اخطار می‌کند که مداخله غرب اثرات منفی خواهد داشت»، بلومبرگ [Iran Warns Western Meddling Will Have Negative Impact, Bloomberg] 6 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601110&sid= aPGkuF4XOzJ8.

[333] «افشای هویت یکی دیگر از جانباختگان جنبش سبز: امیرحسین طوفان‌پور»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 29 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/PNews.aspx?request=2679؛ «شهید شده و مقتول»، تهران بورو [Martyred and Murdered, Tehran Bureau] 1 اوت 2009، قابل دسترسی در  http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/08/martyred-and-murdered.html.

 [334]«افشای هویت یکی دیگر از جانباختگان جنبش سبز: امیرحسین طوفان‌پور»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 29 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/PNews.aspx?request=2679.

[335] نگاه کنید به مصاحبه مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران با سید علی اکبر خردنژاد در «اظهارات شاهد عینی از شرایط در اوین و چگونگی مرگ امیر جوادی‌فر»، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران [Eyewitness Account of the Conditions in Evin and How Amir Javadifar Died, Human Rights Activists in Iran] 9 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://hra-iran.net/index.php?option=com_content&view=article&catid =66:304&id=1716:54657&Itemid=293 [از این به بعد: «مصاحبه خردنژاد»].

[336] همان.

[337] نگاه کنید به زیرنویس 31.

[338]  مصاحبه خردنژاد، رک. زیرنویس 335.

[339] همان.

[340] حاجی اصطلاحی است که برای افرادی استفاده می شود که به حج (زیارت مکه) رفته‌اند و در گفتار عامیانه به یک فرد قابل احترام یا دارای مقام ارشد گفته می‌شود.

[341] مصاحبه با بسیجی، رک. زیرنویس 38.

[342] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[343] همان.

[344] همان.

[345] همان.

[346] همان.

[347] همان.

[348] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[349] همان. لواشک از تنقلات است که اغلب با آلو تهیه می‌شود. آن را به صورت ورقه می‌فروشند و کلفتی و ضخامت چرم سفت را دارد.

[350] همان.

[351] همان.

[352] همان.

[353] «متن کامل گزارش کمیته ویژه مجلس، نقش قاضی مرتضوی در حوادث کهریزک رسماً تأئید شد»، امروز، 10 ژانویه 2009، قابل دسترسی در http://www.emruznews.com/ShowItem.aspx?ID=27307&p=1، [از این به بعد: «گزارش ویژه مجلس»].

[354] «رئیس پلیس اعلام کرد: بازداشتگاه کهریزک بازسازی خواهد شد.»، روز آنلاین [Police Chief Announced: “Kahrizak” Detention Facility Will Be Renovated,” Rooz Online] 6 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/august/06//kahrizak-detention-facility-will-be-renovated.html.

[355] «خبرهای بیشتری راجع به کهریزک»، پدسترین [More on Kahrizak, Pedestrian] 6 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.sidewalklyrics.com/?p=1127.

[356] رضا یاوری، «در اعماق کهریزک، وحشتناک ترین زندان ایران»، کانترپانچ [The Bowels of Kahrizak, Inside Iran’s Most Infamous Prison, CounterPunch] 11 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.counterpunch.org/yavari08112009.html؛ همچنین نگاه کنید به «نامهای 140 زندانی کهریزک: به نقل از زندانیان گوانتاناموی ایران»، روز آنلاین [Names of 140 Detainees at Kahrizak, Narratives of Prisoners from Iran’s Guantanamo, Rooz Online] 2 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/august/02//narratives-of-prisoners-from-irans-guantanamo.html.

[357] «یکی از نجات یافتگان در مصاحبه با روز، در کهریزک آب را می‌لیسیدیم»، روز آنلاین، 7 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/article/2009/july/29//-7d123bfc2d.html.

[358] مارتین فلچر و خبرنگار ویژه، «بسیج احمدی‌نژاد رژیم تجاوز جنسی و قتل به منظور سرکوب منتقدان را می‌گردانند»، استریلین [Martin Fletcher and special correspondent, Ahmadinejad’s Basij Run a Regime of Rape, Murder to Suppress Critics, The Australian] 19 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.theaustralian.com.au/news/world/ahmadinejads-Basiji-run-a-regime-of-rape-murder-to-suppress-critics/story-e6frg6so-1225776888607.

[359] گزارش ویژه مجلس، رک. زیرنویس 353.

[360] رابرت اف. ورث و نازیلا فتحی، «احمدی‌نژاد پس از انتخابات مجدد به طور فزاینده‌ای آسیب‌پذیر می‌نماید»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth and Nazila Fathi, Ahmadinejad Seen as Increasingly Vulnerable Since Re-election, New York Time] 26 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/07/27/world/middleeast/27iran.html.

[361] گزارش ویژه مجلس، رک. زیرنویس 353.

[362] «محمد کامرانی یکی دیگر از کشته‌شدگان درگیریهای تهران»، بی‌بی‌سی فارسی، 20 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090720_bd_ir88_ kamrani_18tir.shtml.

[363] گزارش ویژه مجلس، رک. زیرنویس 353.

[364] «محسن روح‌الامینی به علت بیماری و مننژیت نمرده است»، بی‌بی‌سی فارسی، 9 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/business/2009/08/090831_ir88_roholamini.shtml؛ «شهید مظلوم، یادداشتی از سردار دکتر حسین علائی»، روزنوشتها (از سراج‌الدین میردامادی)، 2 مرداد 1388، قابل دسترسی در   http://www.roozneveshtha.com/2009/07/post_252.shtml؛ «نیروهای سه گانه سپاه به روایت فرمانده زمان جنگ نیروی دریائی سپاه»، تابناک، 26 شهریور 1387، قابل دسترسی در http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=18468.

[365] «شهید مظلوم، یادداشتی از سردار دکتر حسین علائی»، روزنوشتها (از سراج‌الدین میردامادی)، 2 مرداد 1388، قابل دسترسی در   http://www.roozneveshtha.com/2009/07/post_252.shtml.

[366] همان.

[367] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با م. ی.»، (25 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[368] «بازداشتگاه کهریزک تعطیل شده است»، بی‌بی‌سی فارسی، 6 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090728_he_ir88_karizak.shtml؛ «زندانیان کهریزک به زندانهای کرج، اوین، و قزل حصار منتقل شدند»، ایسنا، 28 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1388879؛ «تلاش مرتضوی برای دور شدن از جایگاه متهم اصلی»، موج سبز آزادی، 13 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.ws/article/id/43341؛ «دستچینی از اهم اخبار» تهران بورو [Selected Headlines, Tehran Bureau] 6 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/selected-headlines-38.html.

[369] «احمدی مقدم: در اتفاقات بازداشتگاه کهریزک من هم مقصرم»، آفتاب، 18 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.aftabnews.ir/vdcdoj0n.yt0fx6a22y.html؛ «خبرهای بیشتری راجع به کهریزک»، پدسترین [More on Kahrizak, Pedestrian] 6 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.sidewalklyrics.com/?p=1127.

[370] «رئیس زندان کهریزک عزل و دستگیر شد»، پرس تی‌وی، [Kahrizak Prison Chief Dismissed, Arrested, Press TV] 10 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=103006§ionid=351020101  [از این به بعد: «رئیس زندان عزل شد»]؛ «خبرهای بیشتری راجع به کهریزک»، پدسترین [More on Kahrizak, Pedestrian] 6 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.sidewalklyrics.com/?p=1127.

[371] «آیت‌الله منتظری: با تعطیلی یک بازداشتگاه مردم را اغفال نکنید»، راه سبز، 7 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/103/.

[372] «علی مطهری با اشاره به ناکافی بودن تعطیلی کهریزک: مقصرین در مرگها را مجازات کنید»، سرمایه، 8 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.sarmayeh.net/ShowNews.php?52526؛ «گزارشهای آزار و قتل در زندانها خشم ایرانیان را برانگیخته است»، نیویورک تایمز [Reports of Prison Abuse and Deaths Anger Iranians, New York Time] 29 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/07/29/world/middleeast/29iran.html?ref=t.

[373] رئیس زندان عزل شد، رک. زیرنویس 370؛  شیرین کریمی، «زندان کهریزک یک اشتباه کوچک بود»، روز آنلاین [Police Deputy: Kahrizak Prison was a Minor Mistake, Rooz Online] 7 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/october/07//kahrizak-prison-was-a-minor-mistake.html.

[374] «جزئیات حکم تعلیق سه مقام قضایی»، پارلمان نیوز، 17 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/?n=5224.

[375] رئیس زندان عزل شد، رک. زیرنویس 370.

[376] «کهریزک یک اشتباه کوچک بود»، روز آنلاین، 13 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/article/2009/october/05//-c1721ec71b.html.

[377] «تلاش مرتضوی برای دور شدن از جایگاه متهم اصلی»، موج سبز آزادی، 13 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.ws/article/id/43341؛ «دستچینی از اهم اخبار» تهران بورو [Selected Headlines, Tehran Bureau] 6 اکتبر 2006، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/selected-headlines-38.html.

[378] «دستچینی از اهم اخبار» تهران بورو [Selected Headlines, Tehran Bureau] 6 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/selected-headlines-38.html.

[379] نگاه کنید به «سعید مرتضوی معاون دادستان کل کشور شد»، بی‌بی‌سی فارسی، 8 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/08/090830_mortazavi_appointment.shtml.

[380] «علت مرگ روح الامینی بیماری و مننژیت نبود، جزئیات نظریه پزشکی قانونی»، خبرگزاری مهر، 9 شهریور 1388،  قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/fa/newsdetail.aspx?NewsID=939256؛ «دستچینی از اهم اخبار» تهران بورو [Selected Headlines, Tehran Bureau] 6 اکتبر 2006، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/10/selected-headlines-38.html.

[381] «علت مرگ: شهادت در دادگاه علیه مجرمان اصلی کهریزک»، موج سبز آزادی، 26 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/65382 (تاریخ دسترسی: 26 آبان 1388).

[382] «علت مرگ: شهادت در دادگاه علیه مجرمان اصلی کهریزک»، موج سبز آزادی، 26 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/65382 (تاریخ دسترسی: 26 آبان 1388)؛  «شکهایی درباره مرگ ناشی از حمله قلبی دکتری که درباره کهریزک زیاد می‌‌دانست»، تایمز آنلاین [Suspicions Over ‘Heart Attack’ Death of Iranian Doctor Who Knew Too Much, The Times Online] 18 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6920788.ece.

[383] همان.

[384] «پزشک یک بازداشتگاه در ایران، خودکشی کرد: ایرنا»، رویتر [Iran Detention Centre Doctor Commits Suicide: IRNA, Reuters] 18 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/ article/idUSTRE5AH28X20091118.

[385] «دادستان: پزشک کهریزک در اثر مسمومیت درگذشت»، پرس تی‌وی [Kahrizak Doctor Died of Poisoning: Prosecutor, Press TV] 1 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail. aspx?id=112582§ionid=351020101.

[386] «پزشک کهریزک مسموم شد، افشای وقایع بازداشتگاه خوفناک»، روز آنلاین [Kahrizak Doctor Poisoned, New Revelations of Horrific Detention Facility, Rooz Online] 3 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/english/news/newsitem/article/2009/december/03//new-revelations-of-horrific-detention-facility.html.

[387] «قتل عمد حداقل سه نفر در زندان کهریزک محرز شد»، رویداد، 28 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.rouydadnews.com/pages/801.php.

[388] گزارش ویژه مجلس، رک. زیرنویس 353.

[389] همان.

[390] همان.

[391] در ایران چند قانون برای حمایت از حقوق شهروندانی که دستگیر می‌شوند وجود دارد. در 16 اردیبهشت 1383، دستورالعملی توسط رئیس سابق قوه قضاییه، آیت‌الله شاهرودی صادر شد که به تصویب مجلس و تأیید شورای نگهبان رسید. قانون حقوق شهروندی یک سلسله تضمینهایی را که قبلاً در قانون اساسی ایران، آئین دادرسی کیفری، و قانون سازمان زندانهای کشور تدوین شده را بر می‌شمارد. نگاه کنید به «قانون اساسی ایران»، رک. زیرنویس 2؛ «قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری» (1379)، ماده 104، قابل دسترسی در  http://hoghoogh.online.fr/article.php3?id_article=67 [از این به بعد: «آئین دادرسی کیفری»]. «آئین نامه اجرایی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور»، 1384 [تصویب 1364، اصلاح 1384]، ماده 1، قابل دسترسی در http://www.prisons.ir/fa/PrisonsOrganNewFormualPart1.php [از این به بعد: «قانون سازمان زندانهای کشور»]. «قانون احترام به آزادیهای مشروع و حفظ حقوق شهروندی» (1383)، قابل دسترسی در http://dadkhahi.blogsky.com/?PostId=218 [از این به بعد: «قانون حقوق شهروندی»].

[392] اصل 32 قانون اساسی تأکید می کند که «هيچكس‏ را نمی‌ توان‏ دستگير كرد مگر به‏ حكم‏ و ترتيبی‏ كه‏ قانون‏ معين‏ می‌كند.» «قانون اساسی ایران»، رک. زیرنویس 2.

[393] اصل 32 قانون اساسی ایران بیان می‌کند که «در صورت‏ بازداشت‏، موضوع‏ اتهام‏ بايد با ذكر دلايل‏ بلافاصله‏ كتباً به‏ متهم‏ ابلاغ‏ و تفهيم‏ شود و حداكثر ظرف‏ مدت‏ بيست‏ و چهار ساعت‏ پرونده‏ مقدماتی‏ به‏ مراجع صالحه‏ قضايی‏ ارسال‏ و مقدمات‏ محاكمه‏، در اسرع‏ وقت‏ فراهم‏ گردد». این اصل همچنین مشخص می‌سازد که متخلف از این اصل «طبق‏ قانون‏ مجازات‏ مي‌شود». همان. علاوه بر آن، اصول 24، 129 و 192 آئین دادرسی کیفری مقامات را متعهد می‌سازند که موضوع اتهام با ذکر دلائل به متهم ابلاغ شود. آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391.

[394] اصل 37 قانون اساسی ایران تصریح می‌کند که هیچ کس از نظر قانون مجرم شناخته نمی‌شود مگر اینکه جرم او در دادگاه صالح ثابت گردد. قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2.

[395] قانون حقوق شهروندی، رک. زیرنویس 391، ماده 5؛ قانون سازمان زندانهای کشور، رک. زیرنویس 391، مواد 180-97، 212-198 و 229-213.

[396] آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391، مواد 38 و 42.

[397] لزوم بیان ماهیت و علت اتهام صرفاً بیان اتهام نیست. نگاه کنید به همان، مواد 39-37 (که از دادرسان می‌خواهد براساس شواهد و مستندات قانونی عمل کنند و در طول تحقیقات بی‌طرف باشند)؛ همچنین نگاه کنید به همان، ماده 32 ( «فقط هنگامی که قرائن و امارات موجود دلالت بر وقوع جرم نماید و شرایط خاصی برقرار باشد، صدور قرار بازداشت موقت جایز است»).

[398] آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391، ماده 33.

[399] همان، ماده 37.

[400] ماده 575 آئین دادرسی کیفری تصریح می‌نماید که «هرگاه مقامات قضایی یا دیگر مأمورین ذی‌صلاح برخلاف قانون توقیف یا دستور بازداشت یا تعقیب جزایی یا قرار مجرمیت کسی را صادر نمایند به انفصال دایم از سمت قضایی و محرومیت از مشاغل دولتی به مدت پنج سال محکوم خواهند شد.»، قانون مجازات اسلامی ایران، رک. زیرنویس 322.

[401] میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304، تبصره 2، ماده 9. این تبصره بیان می‌دارد که «هر کس دستگیر می‌شود باید در موقع دستگیر شدن از علل آن مطلع شود و در اسرع وقت اخطاریه‌ای دایر به هر گونه اتهامی که به او نسبت داده می‌شود دریافت دارد». لزوم بیان ماهیت و علت اتهام صرفاً بیان اتهام نیست، بلکه ملزم می‌دارد که دادستان نه تنها شرح حقوقی دقیقی از تخلف مزبور را ارایه نماید بلکه حقایقی که باعث بروز این اتهام شده را نیز ذکر نماید.

[402] همان، ماده 9(4). ماده 9(3) بیان می کند «هر کس به اتهام جرمی دستگیر یا بازداشت می شود باید او را در اسرع وقت در محضر دادرس یا هر مقام دیگری که به موجب قانون مجاز به اعمال اختیارات قضایی باشد حاضر نمود و باید در مدت معقولی دادرسی یا آزاد شود.»

[403] همان، ماده 9(4) هرکس که به طور غیرقانونی دستگیر یا بازداشت شده باشد حق جبران خسارت خواهد داشت. نگاه کنید به همان، ماده 9(5).

[404] همان، ماده 14(ب).

[405] علاوه بر برخورداری از حق مشاوره حقوقی در هنگام محاکمه، بر اساس ماده14(3)(ب) هر کس حق دارد که در مراحل پیش از محاکمه نیز از مشاوره حقوقی برخوردار گردد. کمیته حقوق بشر صراحتاً اظهار داشته است «تمام افرادی که دستگیر می‌شوند باید فوراً به مشاوره حقوقی دسترسی داشته باشند، بدون هیچگونه تأخیری توسط یک پزشک مورد معاینه قرار گیرند و باید از امکان ارسال فوری درخواست به یک قاضی برای تأیید قانونی بودن بازداشت خود، برخوردار باشند». مشاهدات نهایی مربوط به گرجستان، سند سازمان ملل A/52/40، پاراگراف 254 (1997). حضور وکیل برای حصول اطمینان از حفظ حقوق متهمان، عدم بدرفتاری با بازداشت‌شدگان، و جلوگیری از بدست آوردن اعترافات با استفاده از روشهای غیرمجاز، لازم است.

[406] ماده 10(1) میثاق بین‌المللی حقوق مدنی و سیاسی از دولتها می‌خواهد که با متهمان «با انسانیت و احترام به حیثیت ذاتی شخص انسان» رفتار کنند. میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304.

[407] همان، ماده 14(2)؛ کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد، تفسیر عمومی شماره 13، ماده 14: مدیریت امور قضایی، سند سازمان ملل HRI/GEN/Rev.1 ص. 14، پاراگراف 7 (29 ژوئیه 1994)، قابل دسترسی در http://www.un.org/Docs/journal/asp/ws.asp?m=HRI/GEN/1/Rev.1 (استانداردهای اثبات «گناهکار، بدون وجود هیچگونه شک معقول» را تعیین می‌کند).

[408] دبیر کل، گزارش دبیر کل درباره وضعیت حقوق بشر در جمهوری اسلامی ایران، پاراگراف 22، ارائه شده مطایق با قطعنامه 191/63 مجمع عمومی، سند سازمان مللA/64/357  (23 سپتامبر 2009)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm  [از این به بعد: «گزارش دبیر کل»]؛ مازیار بهاری، «118 روز، 12 ساعت، 54 دقیقه»، نیوزویک [118 Days, 12 Hours, 54 Minutes, Newsweek] 21 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.newsweek.com /id/223862  [از این به بعد: «118 روز»].

[409] اطلاعیه مطبوعاتی، کمیسریای عالی سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر، «رئیس امور حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره نحوه دستگیریها و امکان استفاده از زور بیش از حد در ایران ابراز نگرانی کرد» (19 ژوئن 2009)، قابل دسترسی در http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/ 0/B4FA7547DF8F001DC12575DA0031AFC6?opendocument.

[410] «چرا زیدآبادی آزاد نشد»، ادوار نیوز، 18 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.biz/organization/10050.aspx.

[411] قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2، ماده 39.

[412] قانون حقوق شهروندی، رک. زیرنویس 391، ماده 6.

[413] نگاه کنید به « قانون سازمان زندانهای کشور»، رک. زیرنویس 391، مواد 110-119.

[414] همان، ماده 175(4).

[415] قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2، ماده 38. قانون مجازات اسلامی ایران، رک. زیرنویس 322، ماده 578.

[416] همان.

[417] همان.

[418] «کنوانسیون منع شکنجه و دیگر رفتارها یا مجازاتهای ظالمانه، غیر انسانی و تحقیر آمیز»، قطعنامه 39/46 مجمع عمومی، پیوست، سوابق رسمی مجمع عمومی شماره 39، سند 51 [39 UN GAOR Supp. (No. 51)]، ص. 197، سند سازمان ملل (1984)Doc. A/39/51 ، معاهدات سازمان ملل متحد، سری 1465، بخش 85 [UNTS 85 1465]، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm [از این به بعد: «کنوانسیون منع شکنجه»].

[419] برای مثال نگاه کنید به «اعلامیه جهانی حقوق بشر»، رک. زیرنویس 304؛ مجموعه اصول سازمان ملل متحد برای حمایت همه افراد در هر گونه بازداشت یا زندان، اصول 6، 33، قطعنامه/مصوب مجمع عمومی در 9 دسامبر 1988، A/RES/43/173، قابل دسترسی در http://www.unhcr.org/refworld/docid/3b00f219c.html؛ سازمان ملل متحد، «اصول حد اقل استاندارد رفتار با زندانیان» [United Nations, Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners]، ماده 44(3)، 30 اوت 1985، مصوب شورای اقتصادی و اجتماعی، قطعنامه 663 سی (24) [336 C (XXIV)] 31 ژوئیه 1957 و شماره 2076(62) [2076 (LXII)] 13 مه 1977 [از این به بعد: «اصول حداقل استاندارد»].

[420] میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304، ماده 7.

[421] همان، ماده 10.

[422] قطعنامه مجمع عمومی 168/62، پاراگراف (اچ)2، سند سازمان ملل متحد A/RES/62/168 (20 مارس 2008)، قابل دسترسی در http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC /GEN/N07/473/85/PDF/N0747385.pdf?OpenElement.

[423] «زندان انفرادی به طور کلی هر گونه حبس بدون داشتن تماس با افراد دیگر را شامل می‌شود. برای اولین بار از زمان تأسیس، گروه کاری طی بازدید مختصر خود از بخش 209 زندان اوین با یک خط مشی گسترده استفاده از زندان انفرادی صرفاً برای عدم ارتباط و نه به منظور مقاصد تنبیهی مرسوم روبرو گردیده است. مسئله برخورداری از تعداد اندکی سلول تنبیهی که در همه زندانها موجودند نبود، بلکه آنچه «زندان درون زندان» نامیده می‌شود در اینجا مصداق داشت که استفاده گسترده و سیستماتیک از زندان انفرادی مطلق، غالباً برای مدتهای بسیار طولانی می‌باشد». شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد، بخش حقوق بشر، گروه کاری بازداشتهای خودسرانه، ضمیمه: بازدید از جمهوری اسلامی ایران، پاراگراف 54، سند سازمان ملل متحد E/CN.4/2004/3/Add.2 (27 ژوئن 2003)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm.

[424] گزارش دبیر کل، رک. زیرنویس 408، پاراگراف 53.

[425] مصاحبه با خردنژاد، رک. زیرنویس 335.

[426] گزارش ویژه مجلس، رک. زیرنویس 353.

[427]  «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). همچنین نگاه کنید به اسفندیار پورگیو، «دستگیر شده، کتک خورده، و مورد تجاوز قرار گرفته: داستان یک معترض ایرانی»، گاردین [Arrested, Beaten and Raped: an Iran Protestor’s Tale, The Guardian] 1 ژوئیه 2009؛ و نامه مهدی کروبی به آیت‌الله هاشمی رفسنجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام (31 ژوئیه 2009) قابل دسترسی در http://enduringamerica.com/2009/08/10/iran-the-karroubi-letter-to-rafsanjani-on-abuse-of-detainees.

[428] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[429]«مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با مریم صبری»، (3 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[430] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[431] برای مثال نگاه کنید به قانون سازمان زندانهای کشور، رک. زیرنویس 391 ماده 71 (حداقل لوازم آسایشگاه، شامل تختخواب، تشک، بالش و پتوها باید فراهم باشد)، ماده 93 (لزوم داشتن سه وعده غذای روزانه)، 95 (که حداقل استاندارد غذایی که به زندانیان و بازداشتیها داده می‌شود را معین می‌کند)، ماده 96 (درباره تهیه لوازم غذاخوری مورد نیاز زندانیان و بازداشتیها سخن می‌گوید)، ماده 104 (درباره لزوم گندزدایی و ضدعفونی کردن مرتب زندانها و بازداشتگاه‌ها)، ماده 106 (لزوم دسترسی به نور و هوای تازه)، ماده 108 (لزوم دسترسی داشتن به آب گرم، دستشویی و حمام را شرح می‌دهد).

[432] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ابراهیم علی مهتری»، (3-4 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[433] رضا یاوری، «داخل وحشتناک‌ترین زندان ایران»، کانترپانچ [Inside Iran’s Most Infamous Prison, CounterPunch] 11 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.counterpunch.org/yavari08112009.html.

[434] حتی اگر این افراد مستقیماً دستور ارتکاب این جنایات را نداده و در انجام آن یاری نرسانده باشند در صورت عدم توانایی نظارت مؤثر بر زیردستان خود و مجازات یا پیشگیری از وقوع تخلفات آنها می‌توان مطابق اصل مسئولیت مقام ارشد، آنها را به تخلف کیفری محکوم کرد. برای مثال دادگاه بین‌المللی جنایی یوگسلاوی سابق اثبات نمود که فرمانده یکی از اردوگاه‌های زندانیان، برای اعمالی که توسط زیردستان خود انجام شده، یعنی قتل، شکنجه، زجر و صدمات شدید و اعمال غیر‌انسانی، گناهکار شناخته شد. او تقریباً برای مدت شش ماه فرمانده یکی از اردوگاه‌های زندانیان بود، با وجود این از آزار و اذیت زندانیان جلوگیری نکرد، اگر چه که «وی از این حقیقت که نگهبانان اردوگاه زندان سلبیسی قوانین بشردوستانه بین‌المللی را نقض می‌کنند آگاهی کامل داشت». «دادستان علیه دلالیچ و دیگران» [Prosecutor v. Delalic, et. al]، پرونده سلبیسی، شماره ICTY-96-21-T، حکم دادگاه، پاراگراف 770 (16 نوامبر 1998).

[435] نگاه کنید به «اساسنامه رم»، رک. زیرنویس 61.

[436] طائب به ریاست واحد اطلاعات سپاه برگزیده شد.

[437]  نگاه کنید به «کنوانسیون بین‎المللی محافظت تمامی افراد از ناپدید شدنهای اجباری»، قطعنامه مجمع عمومی شماره 177/61، سند سازمان ملل متحد A/RES/61/177 (20 دسامبر 2006)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/aadel.htm [از این به بعد: «کنوانسیون ناپدید شدنهای اجباری»]؛ همچنین نگاه کنید به  شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد، کمیسیون حقوق بشر، گزارش گروه کاری ناپدید شدنهای اجباری یا غیراختیاری، پاراگرافهای 40-42، سند سازمان ملل متحد E/CN.4/2005/65، ص. 14 (23 دسامبر 2004)، قابل دسترسی در http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&docid=42d66e400&skip= 0&query=%22E/CN.4/2005/65%20%22. در حالیکه فقط سیزده کشور (که ایران در میان آنها نیست) از بیست کشور مورد نیاز، این کنوانسیون را تصویب کردند، این کنوانسیون فقط از 2 فوریه 2007 برای امضاء باز شده است. مجموعه معاهدات سازمان ملل متحد، کنوانسیون ناپدید شدنهای اجباری، وضعیت، قابل دسترسی در  http://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=IV-16&chapter=4&lang=en.

[438] کنوانسیون ناپدید شدنهای اجباری، رک. زیرنویس 437، ماده 2.

[439] همان، ماده 24(1).

[440] همان، ماده 24(2).

[441] همان، ماده 24(3). ماده 24 نگرانیهای مطرح شده توسط یکی از متخصصین گروه کاری ناپدید شدنهای اجباری را عنوان می‌کند. این متخصص اظهار داشت لازم است «دقیقاً مفهوم و نتایج قانونی حقوق اعضاء خانواده شخص مفقودالاثر درباره کشف حقیقت، تعریف گردد». شورای اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد، کمیسیون حقوق بشر، حقوق مدنی و سیاسی، شامل پرسشهایی درباره: ناپدید شدنها و اعدامهای شتابزده، پاراگراف 80، سند سازمان ملل متحد شماره E/CN.4/2002/71، ص. 34 (8 ژانویه 2002) (تهیه شده توسط مانفرد نواک) قابل دسترسی در http://www.unhcr.org/cgi-bin/texis/vtx/refworld/rwmain?page=search&docid=3d6ce3c50&skip=0& query=E/CN.4/2002/71.

[442] اعتراضات شدت می‌گیرند، رک. زیرنویس 34.

[443] پرویز شارما، «یادداشتی از خیابانهای تهران»، دیلی بیست [Parvez Sharma, Memo from the Streets of Tehran, The Daily Beast] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.thedailybeast.com/blogs-and-stories/2009-06-18/memo-from-the-streets-of-tehran/.

[444] «سهراب اعرابی: دانشجوی نوزده ساله‌ای که کشته شد»، ایرانین دات کام [Sohrab Arabi: 19-Year-Old Student Killed, Iranian.com] 11 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.iranian.com/main/2009/jul/ sohrab-arabi.

[445] ان هریسون، «مادران عزادار برای قربانیان استفاده از زور بیش از حد، اشک می‌‌ریزند»، سازمان عفو بین‌الملل، 20 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://livewire.amnesty.org/2009/07/20/mourning-mothers-weep-for-victims-of-excessive-force-in-iran/.

[446] «نیروهای امنیتی به خانه سهراب اعرابی حمله کرده و عکسهای سهراب را پاره می‌کنند»، گویا نیوز [Security Forces Attack Sohrab Arabi Residence and Tear Sohrab’s Pictures, Gooya News] 24 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://persian2english.wordpress.com/2009/12/24/security-forces-attack-sohrab-arabi-residence-family-and-tore-down-sohrabs-pictures/.

[447] «هشت نفر در تهران کشته شدند»، بی‌بی‌سی فارسی، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090616_he_ir88_killing_rally.shtml.

[448] «دفتر تحکیم وحدت: هفت دانشجو کشته شدند»، بی‌بی‌سی فارسی، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090616_si_ir88_tahkim_ students.shtml.

[449] «رهبر ایران سرکوب خشونت‎بار معترضان توسط پلیس را نادیده می‌گیرد»، سازمان عفو بین‌الملل [Amnesty, Iran’s Supreme Leader Condones Violent Police Crackdown on Protesters]، 19 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.amnesty.org/en/news-and-updates/news/iran-supreme-leader-condones-violent-police-crackdown-on-protesters-20090619.

[450] «علیرضا افتخاری روزنامه نگار سابق ابرار در 20 خرداد کشته شده است»، سازمان گزارشگران بدون مرز، 7 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.rsf-persan.org/article16780.html.

[451] در اساسنامه رم، ناپدید شدن اجباری افراد با توسل به زور جنایت علیه بشریت شناخته شده است. اساسنامه رم، رک. زیرنویس 61، ماده (آی)(1)7. تعریف اساسنامه رم از «ناپدید شدن اجباری افراد» مشابه تعریفی است که در کنوانسیون جدیدتر ناپدید شدنهای اجباری نیز ذکر گردیده است. این همچنین مستلزم محروم ساختن فرد از آزادی توسط حکومت یا افرادی است که تحت اختیار، حمایت یا با اطلاع حکومت عمل می‌کنند، و نیز فقدان اطلاعات درباره سرنوشت یا محل این افراد، و امتناع از اعتراف به محروم ساختن آنان از آزادی، که در نتیجه این افراد را خارج از حمایت قانون قرار می‌دهد. مقایسه کنید اساسنامه رم، رک. زیرنویس 61، ماده (آی)(2)7 را با کنوانسیون ناپدید شدنهای اجباری، رک. زیرنویس 437، ماده 2. اساسنامه رم این شرط را قید می‌کند که قصد مرتکبین، محروم ساختن فرد «از حمایت قانون برای مدتی طولانی است».

[452] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با ی. د.»، (17 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با  مریم آموزگار»، (10 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[453] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با خ. ه. س.»، (19 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[454] همان.

[455] همان.

[456] همان. «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با خ. ج. ب.»، (17 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[457] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با  مریم آموزگار»، (10 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران). «بازداشت پگاه آهنگرانی، بازیگر سینما»، گویا نیوز، 5 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/07/091343.php.

[458] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با  مریم آموزگار»، (10 نوامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[459] «در دادگاه ایران فروپاشی جبهه اصلاح‌طلبان خواسته شد»، پرس تی‌وی [In Iran Court, Dissolution of Reform Fronts Is Sought, Press TV] 25 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=104441§ionid=351020101.

[460] نگاه کنید به مصاحبه روزنامه اعتماد با علیرضا بهشتی در «پس از انتخابات در گفتگو با علیرضا بهشتی»، اعتماد، 31/5/1388، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/Released/88-05-31/166.htm.

[461] همان.

[462] «در دادگاه ایران فروپاشی جبهه اصلاح‌طلبان خواسته شد»، پرس تی‌وی [In Iran Court, Dissolution of Reform Fronts Is Sought, Press TV] 25 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.ir/detail.aspx?id=104441§ionid=351020101.

[463] «سمیه توحیدلو و مهسا امرآبادی آزاد شدند»، رادیو فردا، 2 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/f10_Tohidlou_Amrabadi_Released/1806462.html [از این به بعد: «توحیدلو و امرآبادی آزاد شدند»].

[464] همان.

[465] «شیوا نظرآهاری بازداشت شد»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 24 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/spip.php?article4306.

[466] «نامه مادر شیوا نظرآهاری: تنها دلخوشی من در این مدت این بود که تنها نبودم»، تغییر برای برابری، 25 تیر 1388، قابل دسترسی در http://www.sign4change.info/spip.php?article4339.

[467] «شیوا نظر آهاری آزاد شد»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 1 مهر 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/spip.php?article5876.

[468] «مسعود باستانی به شش سال حبس تعزیری محکوم شد»، کرمان نما، 27 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.kermannama.org/module-pagesetter-viewpub-tid-1-pid-2257.html؛ توحیدلو و امرآبادی آزاد شدند، رک. زیرنویس 463؛ و «بهزاد باشو و خلیل میراشرفی بازداشت شدند»، هم‌میهن، 27 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.hammihannews.com/news/4782.

[469] «باشو آزاد شد»، نو اندیش، 20 تیز 1388، قابل دسترسی در http://noandish.com/com.php?id=29375.

[470] توحیدلو و امرآبادی آزاد شدند، رک. زیرنویس 463.

[471] «کیوان صمیمی، دو ماه بازداشت بدون مرجع پاسخگو»، رادیو فردا، 25 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/f2_postelection_detainees _Keivan_Samimi_lawyer_Evin/1823897.html.

[472] «کیوان صمیمی همچنان تحت فشارهای فیزیکی و روانی قرار دارد»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 29 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/spip.php?article5150.

[473] «خبرهایی از اوین، آزار و اذیت کیوان صمیمی در بند 209»، موج سبز آزادی، 22 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/29086 (تاریخ دسترسی 12 نوامبر 2009). «خبرهایی از اوین، کیوان صمیمی بعد از ضرب وشتم شدید به بهداری اوین منتقل شده است»، موج سبز آزادی، 8 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/23969.

[474] «کیوان صمیمی، دو ماه بازداشت بدون مرجع پاسخگو»، رادیو فردا، 25 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/f2_postelection_detainees _Keivan_Samimi_lawyer_Evin/1823897.html.

[475] «استمرار بازداشت کیوان صمیمی غیرقانونی است»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 6 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/7974.aspx.

[476] اعضاء گروه‌های دانشجویی زیر مجموعه دفتر تحکیم وحدت دایماً دستگیر و آزاد می‌شوند. اما اعضاء کادر مرکزی ماه‌هاست که در زندان به سر می‌برند و خانواده های آنها اطلاعات کمی از آنها در دست دارند. بسیاری از اعضاء انجمن دانش آموختگان ادوار تحکیم وحدت، از جمله عبدالله مومنی و احمد زیدآبادی نیز ماه‌ها و تقریباً از زمان انتخابات در زندان به سر می‌برند. نگاه کنید به «بازداشت 210 تن دانشجوی سبز دانشگاه آزادی مشهد»، راه سبز، 11 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/print/6876؛ «اطلاعیه دفتر تحکیم وحدت، بازداشت 17 تن از فعالان دانشجویی»، گویا نیوز، 10 مهر 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/10/094456.php؛ «15 تن از دانشجویان بازداشت شده آزاد شدند»، ایرانیان انگلستان، 11 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.iranianuk.com/article.php?id=42301؛ «آخرین وضعیت اعضاء شورای مرکزی دفتر تحکیم وحدت در زندان»، ادوار نیوز، 17 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.us/university/10242.aspx؛ «بیانیه ادوار تحکیم وحدت در اعتراض به  بازداشت اعضاء خود»، دویچه وله، 21 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4914365,00.html.

[477] «فعالان دانشجوئی تحت فشار در ایران»، رادیو زمانه [Student Activists Under Pressure in Iran, Radio Zamaaneh] 19 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.zamaaneh.com/enzam/ 2009/11/iran-student-activists-un.html.

[478] «زیدآبادی دچار جنون شده بود»، روز آنلاین، 28 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/interview/interview-item/article/2009/august/19//-8c4e67e213.html (چاپ مجدد توسط ادوار نیوز در «افشاگری همسر زیدآبادی: احمد به حد جنون رسیده و قصد خودکشی در زندان را داشته است»، ادوار نیوز، 28 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.us/organization/9389.aspx).

[479] «نامه سرگشاده همسر زیدآبادی خطاب به شاهرودی»، گویا نیوز، 21 تیر 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/07/090690.php.

[480] «واکنش همسر زیدآبادی به اظهارات دادستان: تا احمد را ملاقات نکنم نمی‌توانم به این حرفها اعتماد کنم»، ادوار نیوز، 5 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.us/organization/9738.aspx؛ همچنین نگاه کنید به «گزارش آخرین وضعیت بازداشت‌شدگان حوادث بعد از انتخابات»، بی‎بی‎سی فارسی، 5 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/10/091027_m_arrested_reports.shtml.

[481] «چرا زیدآبادی آزاد نشد»، ادوار نیوز، 18 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.advarnews.biz/organization/10050.aspx.

[482] «محکومیت زیدآبادی به شش سال حبس و تبعید در گناباد»، رادیو فردا، 2 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/F11_Iran_Postelection _Zeydabadi/1885960.html.

[483] «احمد زیدآبادی به 5 سال زندان در تبعید محکوم شد»، خبرگزاری مجموعه فعالان حقوق بشر، 2 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.hra-news.org/news/9452.aspx

[484] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با آ. ی.»، (19 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[485] «دستگیری گسترده فعالان سیاسی در تهران»، بی‌بی‌سی فارسی، 24 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090613_op_ir88_mosharekat_mojahedin_arrests.shtml؛ «سردار رادان: دستگیری محمد رضا خاتمی صحت ندارد»، ایسنا، 24 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://isna.ir/Isna/NewsView.aspx?ID=News-1356087.

[486] جبهه مشارکت ایران اسلامی یک حزب سیاسی اصلاح‌طلب است که در سال 1377 پس از انتخاب خاتمی به ریاست جمهوری، تشکیل گردید و توسط برادر رئیس جمهور، محمد رضا خاتمی رهبری می‌شد. «بازداشت دبیرکل و تعدادی از اعضاء مشارکت»، آفتاب، 23 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://aftabnews.ir/vdcbfzb9.rhbgfpiuur.html.

[487] «محسن میردامادی: دفاع از تسخیر لانه جاسوسی»، آفتاب، 14 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.aftab.ir/news/2009/nov/05/c1c1257414831_politics_iran_mohsen_mirdamadi.php.

[488] «اسامی نمایندگان رد صلاحیت شده مجلس ششم»، مردمک، 29 بهمن 1386، قابل دسترسی در http://www.mardomak.biz/news/vetted_six_majlis/.

[489] «محسن میردامادی بار دیگر بازداشت شد»، رادیو فردا، 31 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/F8_MIRDAMADI_ARREST/1759160.html.

[490] «مصاحبه اعتماد با زهرا مجردی، همسر میردامادی، اتهامات را قبول نکردند»، روزنامه اعتماد، 21/7/1388، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/Released/88-07-21/272.htm. وی اظهار می‌دارد میردامادی «شنبه 23 خرداد به مدت 24 ساعت بازداشت بودند، سپس آزاد شدند، بعد مجدداً روز 30 خرداد بازداشت شدند تا به امروز، يعني ايشان نزديک چهار ماه است که در زندان به سر مي برند. اولين تماسي که ايشان با ما داشتند، 40 روز بعد از دستگيري شان بود و اولين ملاقات مان حدود 60 روز بعد از بازداشت ايشان بود».

[491] «مصاحبه اعتماد با زهرا مجردی، همسر میردامادی، اتهامات را قبول نکردند»، روزنامه اعتماد، 21/7/1388، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/Released/88-07-21/272.htm. همچنین نگاه کنید به «متن کامل کیفرخواست مدعی العموم علیه متهمین پروژه شکست خورده کودتای مخملی»، خبرگزاری فارس، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8805100944 [از این به بعد: «کیفرخواست اول»].

[492] «پسر محسن میردامادی بازداشت شد»، بی‌بی‌سی فارسی، 26 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/09/090916_si_mirdamadi_arrest.shtml.

[493] «مصاحبه اعتماد با زهرا مجردی، همسر میردامادی، اتهامات را قبول نکردند»، روزنامه اعتماد، 21/7/1388، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/Released/88-07-21/272.htm. «پوسترهایی برای 13 آبان»، موج سبز آزادی، 28 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/49827.

[494] محمد سهیمی، «استراتژیست اصلاح‌طلب: سعید حجاریان»، خط مقدم، [Reformist Strategist: Saeed Hajjarian, Frontline] 8 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/tehranbureau/2009/07/reformist-strategist-saeed-hajjarian.html.

[495] «ایران: اصلاح‌طلب معلول را آزاد کنید»، دیده‌بان حقوق بشر [Iran: Release Disabled Reformist, Human Rights Watch] 1 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.hrw.org/en/news/ 2009/07/01/iran-release-disabled-reformist.

[496] همان.

[497] «زندگی مهسا امرآبادی، خبرنگار باردار، و سعید حجاریان در خطر جدی است»، گویا نیوز، 16 تیر 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/07/090458.php.

[498] «ایران: اصلاح‌طلب معلول را آزاد کنید»، دیده‌بان حقوق بشر [Iran: Release Disabled Reformist, Human Rights Watch] 1 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.hrw.org/en/news/ 2009/07/01/iran-release-disabled-reformist.

[499] «زندگی مهسا امرآبادی، خبرنگار باردار، و سعید حجاریان در خطر جدی است»، گویا نیوز، 16 تیر 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/07/090458.php.

[500] برای مصاحبه کاظم جلالی، نگاه کنید به «فایل ویدیویی: مجموعه آثار کمیسیون امنیت ملی ، مصاحبه کاظم جلالی»، 31 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=4yFL4o2Azkk.

[501] «انتقال حجاریان از زندان به خانه سازمانی»، بی‌بی‌سی فارسی، 8 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090730_ra_hajjarian_housearrest.shtml.

[502] «دری نجف آبادی: توصیه ما آزادی حجاریان است»، بی‌بی‌سی فارسی، 17 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/08/090808_ka_dori_hajarian.shtml.

[503] نگاه کنید به «سعید حجاریان پس از 109 روز بازداشت آزاد شد»، رادیو فردا، 8 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/F8_HAJARIAN_FREED_postelection_Ahmadinejad_Moosavi/1840150.html؛ همچنین نگاه کنید به «گزارش روزهای زندان به رئیس جمهور اصلاحات»، اعتماد، 15/7/1388، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/Released/88-07-15/150.htm.

[504] «ادعاهای کروبی در مورد وضعیت بازداشتگاهها صدای حجاریان را هم درآورد»، خبرگزاری فارس، 12 شهریور 1388،  قابل دسترسی در http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=8806120733.

[505] «زینب حجاریان: اگر نامه صحت دارد چرا از پدرم بی خبرم؟»، بی بی سی فارسی، 13 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/09/090903_wmj-hajjarian-letter.shtml.

[506] نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران،  «Crtl+Alt+Delete: پاسخ ایران به اینترنت» (1388) و  مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «اعترافات اجباری: هدف قرار دادن فعالان اینترنتی ایران» (1388)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/pressreleases.htm.

[507] جنی بوت، مارتین فلچر، و الا فلی، «رژیم ایران ابراهیم یزدی، اصلاح طلب بیمار را در بستر بیمارستان دستگیر می کند»، تایمز آنلاین [Jenny Booth, Martin Fletcher and Ella Flaye, Iran Regime Arrests Ailing Reformer Ebrahim Yazdi in Hospital Bed, Times Online] 18 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/middle_east/article6527580.ece.

[508] «اعترافات جالب عطریانفر در دادگاه»، تابناک، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=57808. همچنین نگاه کنید به «گزارش کامل اظهارات ابطحی و عطریانفر در کنفرانس مطبوعاتی و جلسه دادگاه»، ایسنا، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1379312؛ «اظهارات عطریانفر و چهار نفر از بازداشت‌شدگان حوادث بعد از انتخابات در دادگاه»، ایسنا، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1379336؛ «ابراز رضایت ابطحی، تاجزاده و عطریانفر از وضعیت خود»، ایسنا، 23 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1385706؛ «توضیحات تجری در باره دیدار با ابطحی، تاجزاده و عطریانفر»، ایسنا، 22 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1385519؛ «بروجردی در جمع خبرنگاران: مصاحبه مطبوعاتی عطریانفر و ابطحی ویژگی مثبت دادگاه بود»، ایسنا، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1379659؛ «بروجردی پس از دیدار با ابطحی، تاجزاده و عطریانفر: آنها از برخورد بازجوها اظهار رضایت می‌کردند»، ایسنا، 22 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1385524.

[509] «ابطحی، حجاریان و امین‌زاده بازداشت شدند»، بی‌بی‌سی فارسی، 26 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090616_he_ir88_abtahi-arrest.shtml.

[510] «آخرین وضعیت ابطحی، تاجزاده و زیدآبادی در گفتگو با همسران آنان»، ایسنا، 9 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.isna.ir/ISNA/NewsView.aspx?ID=News-1378604.

[511] «وبلاگ‌نویسی از درون زندان»، وبنوشته‌ها، 4 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.webneveshteha.com/WEBLOG/?id=2146310142.

[512] «ویدیوی کنفرانس خبری و دفاع محمد علی ابطحی و عطریانفر در دادگاه»، خواندنیها، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.khandaniha.eu/items.php?id=810؛ «مصاحبه مضحک 20:30 با ابطحی و عطریانفر»، گویا نیوز، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://news.gooya.com/politics/archives/2009/ 08/091621.php.

[513] «تابش: نمی‌توانیم نگرانی خود را از این نحوه محاکمه اعلام نکنیم»، پارلمان نیوز، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=2337.

[514] ایوان واتسون، «خبرنگار به مدت 21 روز در زندانهای ایران نگاه داشته شد»، سی‌ان‌ان، 9 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.cnn.com/2009/WORLD/meast/07/09/iran.detained.journalist.

[515]  همان.

[516] همان.

[517] 118 روز،  رک. زیرنویس 408.

[518] «مازیار بهاری: تجمعات غیرقانونی ستون انقلابهای رنگین است»، مرکز اسناد جمهوری اسلامی، 9 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.irdc.ir/fa/content/7350/default.aspx؛ «دور تازه اعترافات در جمهوری اسلامی»، بی‌بی‌سی فارسی، 9 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090630_alia_confessions.shtml.

[519] 118 روز،  رک. زیرنویس 408.

[520] همان.

[521] همان.

[522] همان.

[523] کریستوفر دیکی، «ناله‌های یک مادر»، نیوزویک [Christopher Dickey, A Mother’s Lament, Newsweek] 14 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.newsweek.com/id/205288.

[524] علی اکبر دارینی، «مازیار بهاری آزاد شد: ایران گزارشگر نیوزویک را با گذاشتن وثیقه آزاد می‌کند»، هافینگتن پست [Maziar Bahari Released: Iran Frees Newsweek Reporter On Bail, Huffington Post] 17 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.huffingtonpost.com/2009/10/17/maziar-bahari-released-ir_n_324859.html.

[525] «متکی افشا کرد: نقش انگلیس در اغتشاشات اخیر»، جام جم آنلاین، 31 خرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.jamejamonline.ir/newstext.aspx?newsnum=100910031269.

[526] «دستگیری کارکنان ایرانی سفارت بریتانیا در تهران»، بی‌بی‌سی فارسی، 7 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090628_sz_ir88_iran_britain_arrests.shtml؛ این بازگویی طولانی‌تری از عبارت معروفی است که می‌گوید: «خورشید هرگز در امپراطوری بریتانیا غروب نمی‌کند».

[527] «پنج کارمند بریتانیایی سفارت بریتانیا آزاد شدند»، بی‌بی‌سی فارسی، 8 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/06/090629_he_ir88_british_embassy.shtml.

[528]  همان.

[529] اگرچه چندین منبع خبری ایرانی آزادی سه تن از کارمندان سفارت را گزارش کردند، آن سه نفر تا 6 ژوئیه که دولت بریتانیا آزادی همه به استثنای حسین رسام را تأیید نمود، رسماً آزاد نشدند. نگاه کنید به «ایران یک کارمند دیگر سفارت بریتانیا را آزاد کرد»، بی‌بی‌سی  فارسی، 15 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090706_aa_british_iran_arrest.shtml.

[530] «آزادی سه کارمند دیگر سفارت بریتانیا»، بی‌بی‌سی فارسی، 10 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090701_wmj-ir88-after-election.shtml.

[531] «آیت الله جنتی: کارمندان بازداشتی سفارت بریتانیا در تهران محاکمه می‌شوند»، بی‌بی‌سی فارسی، 12 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090703_rs_ir88_jannati_uk.shtml.

[532] «بریتانیا در‌باره اتهام های ایران تحقیق می‌کند»، بی‌‎بی‌سی فارسی، 14 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090704_wmj-ir88-after-election-uk-iran.shtml.

[533] «کارمند سفارت بریتانیا آزاد می‌شود»، بی‌بی‌سی فارسی، 25 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090716_ba-ir88-rassam-release.shtml؛ «کارمند سفارت بریتانیا در تهران آزاد شد»، بی‌بی‌سی فارسی، 28 تیز 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090719_pm_ir88_rassam_released.shtml.

[534] «اعتراض اتحادیه اروپا به محاکمات تحلیلگر سفارت بریتانیا در تهران»، بی‎بی‎سی فارسی، 7 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/10/091029_op_rassam_eu_reax.shtml.

[535] «هشدار اتحادیه اروپا به ایران در مورد محاکمه کارمندان سفارتخانه‌ها و شهروندان اروپایی»، بی‌بی‌سی فارسی، 18 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/08/090808_wkf-eu-iran-trial.shtml.

[536] «نیکلاس سارکوزی خواستار آزادی کلوتید ریس شد»، موج سبز آزادی، 18 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.org/article/id/11588.

[537] چارلز برمر، «فرانسه خواهان آزادی دانشجو کلوتید ریس توسط تهران شد»، تایمز [Charles Bremmer, France Demands Release of Student Clotilde Reiss by Tehran, Times] 7 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/europe/article6656429.ece.

[538] «استاد فرانسوی دوباره در دادگاه ایران»، الجزیره [French Teacher Back in Iran Court, al-Jazeera] 17 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://english.aljazeera.net/news/ middleeast/2009/11/2009111716267279653.html.

[539] «کیان تاجبخش بازداشت شد»، رادیو زمانه، 19 تیز 1388، قابل دسترسی در http://zamaaneh.com/news/2009/07/post_9669.html.

[540] «دکتر کیان تاجبخش زیر فشارهای جسمی و روانی»، دویچه وله، 8 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4547758,00.html.

[541] تاجبخش همچنین محکوم به جاسوسی شد. «وکیل کیان تاجبخش: در پرونده هیچ مستند جاسوسی وجود ندارد»، کمپین بین المللی حقوق بشر در ایران، 11 دسامبر 2009،  قابل دسترسی در http://persian.iranhumanrights.org/1388/09/tajbakhsh-charges/.

[542] «خبرهایی از اوین: حق تجدید نظرخواهی از کیان تاجبخش سلب شد»، موج سبز آزادی، 7 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/53572؛ این گروه توسط پروفسور کلمبیا، گری سیک اداره می شود. سیک روابط و تماسش با تاجبخش را پس ازاعلان حکم دادگاه وی، اینطور توضیح داد: «من در طی سه سال گذشته چهار بار با رئیس جمهور محمود احمدی نژاد ملاقات داشته‌ام. حداقل نه ساعت را با وی گذرانده‌ام، بسیار بیش از آنچه با کیان بوده‌ام. در آخرین ملاقاتم با آقای احمدی نژاد، من به ایشان گفتم که اگر او فقط یک دانشگاهی معمولی بود و نه رئیس جمهور ایران، پس از بازگشت به ایران ، به دلیل ملاقات با تعدادی از دانشگاهیان آمریکایی و نمایندگان دانشگاه‌ها که او در هتل دور خود جمع کرده بود، دستگیر می‌شد. او به من ریشخند زد. اکنون یکی از همکاران من، یک پروفسور معمولی ایرانی – آمریکایی، که قرار بود در دانشگاه من سمتی به وی داده شود، به پانزده سال حبس محکوم می‌شود، زیرا که یکی از جرمهای او تماس با من بوده است». گری سیک، «درون کمپین ارعاب ایران»، دیلی بیست [Gary Sick, Inside Iran’s Intimidation Campaign, The Daily Beast] 25 اکتبر 2009، قابل دسترسی در  http://www.cfr.org/publication/20525/daily_beast.html.

[543] «وکیلش می گوید در پرونده تاجبخش هیچ مستند جاسوسی وجود ندارد»، کمپین بین‌المللی حقوق بشر در ایران [No Evidence of Espionage in Tajbakhsh’s File, Lawyer Says, International Campaign for Human Rights in Iran] 14 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.iranhumanrights.org/2009/12/tajbakhsh-evidence/.

[544] «مصاحبه مرکز اسناد حقوق بشر ایران با خ. ه. س.»، (17 دسامبر 2009) (موجود  در آرشیو مرکز اسناد حقوق بشر ایران).

[545] «برادران مردی که در محاکمات انتخابات به اعدام محکوم شد، می‌گویند بازجوها وی را فریب دادند»، مدیار ایران [The Brothers of a Man Sentenced to Death in Election Trials Say he Was Deceived by Interrogators, Madyar Iran] 13 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.madyariran.net/?p=2620.

[546] نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران،  «اعترافات اجباری: هدف قرار دادن فعالان اینترنتی ایران» (2009) و مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «فتوای مرگبار: قتل عام زندانیان 1367 ایران» (2009)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/pressreleases.htm.

[547] نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران،  «Crtl+Alt+Delete: پاسخ ایران به اینترنت» (2009)، و مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «ارعاب پنهانی: نهادهای اطلاعاتی موازی ایران» (2009)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/pressreleases.htm.

[548] همان.

[549] نگاه کنید به اساسنامه رم، رک. زیرنویس 61.

[550] «رئیس قوه قضاییه خواستار تعیین تکلیف زندانیان تا 12 مرداد شد»، خبرگزاری مهر [Judiciary Chief Calls for Rulings on Detainees by August 3, Mehr News Agency] 27 ژوئیه 1388، قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/en/NewsDetail.aspx?NewsID=919450.

[551] همان.

[552] رابرت اف. ورث، «گزارش های آزار و قتل زندانیان خشم ایرانیان را برانگیخته است»، نیویورک تایمز [Robert F. Worth, Reports of Prison Abuse and Deaths Anger Iranians, New York Time] 29 ژوئیه 1388، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/07/29/world/middleeast/29iran.html?_r=1&ref=t.

[553] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491.

[554] دادستان مرتضوی توسط رئیس جدید قوه قضاییه، آیت‌الله صادق لاریجانی از سمت خود عزل شد. اما بعد به عنوان معاون دادستان کل ایران منصوب شد.

[555] نگاه کنید به «انقلاب مخملی را در نطفه خفه می‌کنیم»، العربیه، 10 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.alarabiya.net/views/2009/06/10/75552.html، که از قول یدالله جوانی، رئیس دفتر سیاسی سپاه نقل می‌کند که اظهار داشته بود پروژه انقلاب مخملی «ابتدا در ایران در سال 1367 آغاز گردید و از آن پس تلاشهایی برای اجرای نقشه ها با استفاده از نمونه‌های [گرجستان] صورت گرفته است که تاکنون ناموفق مانده».

[556] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491، ص. 10.

[557] به طور کلی نگاه کنید به کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491.

[558] همان.

[559] 118 روز، رک. زیرنویس 408.

[560] توماس اردبرینک و ویلیام برنیگین، «ایران قول می‌دهد که از دستگیرشدگان درس عبرتی بسازد»، واشنگتن پست [Thomas Erdbrink and William Branigin, Iran Vows To Make Example of Arrestees, Washington Post] 24 ژوئن 2009، قابل دسترسی در http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/06/23/AR2009062300155.html.

[561] «حجت الاسلام سید احمد خاتمی در خطبه های نماز جمعه تهران: همه باید به قانون تمکین کنند»، جمهوری اسلامی، 6/4/1388، قابل دسترسی در  http://www.jomhourieslami.com/1388/13880406.

[562] «حاشیه‌هایی از دادگاه متهمین پرونده اغتشاشات پس از انتخابات ریاست جمهوری»، ایرنا، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/ FullStory/?NewsId=613700.

[563] «دادگاه متهمان سیاسی دستگیریهای بعد از انتخابات برگزار شد، اتهام: انقلاب مخملی»، ابتکار، 5/11/1388، قابل دسترسی در http://www.ebtekarnews.com/EBTEKAR/News.aspx?NID=53083؛ «اتهام: کودتای مخملی»، فرارو، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.fararu.com/vdccpoqi.2bq4o8laa2.html.

[564] برای تصاویر و ویدیوهای محاکمات، لطفاً به وبسایت مرکز اسناد حقوق بشر ایران، قسمت «برنامه های جدید»، «انتخابات 1388» مراجعه نمائید. قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/videos3.htm.   

[565] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491.

[566] همان. کتاب راهنمای جین شارپ که جزئیات 198 راه اعمال غیرخشونت‌آمیز را شرح می‌دهد، در وبسایت  http://aeinstein.org/organizations/org/198_methods-1.pdf  قابل دسترسی است.

[567] همان، صص. 3-5.

[568] همان، ص. 4.

[569] حسین درخشان از 11 آبان 1387 دستگیر شده است. نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «Crtl+Alt+Delete: پاسخ ایران به اینترنت» (1388)، قابل دسترسی در http://www.iranhrdc.org/httpdocs/Persian/pressreleases.htm و «قوه قضاییه ایران بازداشت حسین درخشان را تأیید کرد»، بی‌بی‌سی فارسی، 10 دی 1387، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2008/12/081230_ag_jb_derakhshan.shtml. اخیراً خانواده وی تصمیم گرفتند در باره دستگیری وی بی‌پرواتر عمل کنند و پدر وی نامه‌ای به رئیس جدید قوه قضاییه، آیت الله صادق لاریجانی نوشت. نگاه کنید به «نامه پدر حسین درخشان به رئیس قوه قضاییه»، ایران امروز، 21 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.news.iran-emrooz.net/index.php?/news1/19702.

[570] دادستان و رسانه‌های دولتی از اصطلاحات مختلفی برای توصیف این تهدید غیرخشونت‌آمیز استفاده می‌کنند: براندازی نرم، کودتای مخملی، انقلاب مخملی، جنگ روانی، و غیره.

[571] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491.

[572] همان، ص. 12.

[573] همان، صص. 7-8.

[574] همان، ص. 8.

[575] «شادی صدر آزاد شد»، بی‌بی‌سی فارسی، 6 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/07/090726_m_shadi_sadr_released.shtml. «شادی صدر برنده لاله حقوق بشر هلند»، رادیو زمانه، 19 آبان 1388، قابل دسترسی در http://zamaaneh.com/special/2009/11/print_post_949.html.

[576] «شیرین عبادی: دستگیری خواهرم برای متوقف کردن من است»، روزآنلاین، 10 دی 1388، قابل دسترسی در http://www.roozonline.com/persian/news/newsitem/article/2009/ december/30//-1a1bd83186.html.

[577] «عبادی از توقیف جایزه نوبل خود می‌گوید»، رادیو فردا، 6 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/F8_Ebadi_interview_nobel_prize_confiscated_byIran/1889453.html.

[578] «منصور اسانلو به 5 سال حبس تعزیری محکوم شد»، نوروز نیوز، 8 خرداد 1386، قابل دسترسی در http://norooznews.info/news/349.php؛ کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491، ص. 8.

[579] مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «ارعاب پنهانی: نهادهای اطلاعاتی موازی ایران»، (1388)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/reports.htm؛ کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491.

[580] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491، ص. 8.

[581] همان، ص. 9.

[582] همان، ص. 10.

[583] همان.

[584] همان، ص. 12.

[585] همان، صص. 13-14.

[586] همان، ص. 11.

[587] این مدرک ممکن است در جلسات علنی دادگاه ارایه شده باشد، اما مرکز اسناد حقوق بشر ایران قادر نبوده است هیچ سند منتشر شده‌ای در این زمینه پیدا کند.

[588] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491، ص. 13.

[589] همان، صص. 14-15.

[590] همان، صص. 15-16.

[591] همان، ص. 16.

[592] همان، ص. 19.

[593] همان، ص. 17.

[594] همان، صص. 22-25.

[595] همان، ص. 25.

[596] همان.

[597] همان.

[598] همان.

[599] همان.

[600] همان، ص. 26.

[601] همان، ص. 29.

[602] همان.

[603] همان، ص. 31.

[604] همان.

[605] «حاشیه‌هایی از دادگاه متهمین پرونده اغتشاشات پس از انتخابات ریاست جمهوری»، ایرنا، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/ FullStory/?NewsId=613700. «اتهام: کودتای مخملی»، فرارو، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.fararu.com/vdccpoqi.2bq4o8laa2.html؛ «ایران محاکمه معترضان انتخابات را آغاز می‌کند»، پرس تی‌وی [Iran Starts Trial of Election Protestors, Press TV]، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/classic/detail.aspx?id=102172§ionid=351020101.

[606] «فایل ویدیویی: مرکز اسناد حقوق بشر ایران، برنامه‌های جدید، انتخابات 1388»، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/videos3.htm.

[607] «حاشیه‌نگاری خبرنگاران ایرنا از دومین جلسه دادگاه متهمان اغتشاشات اخیر»، ایرنا، 17 مرداد 1388، قابل دسترسی در  http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=613700؛ «اتهام: کودتای مخملی»، فرارو، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.fararu.com/vdccpoqi.2bq4o8laa2.html؛ «ایران محاکمه معترضان انتخابات را آغاز می‌کند»، پرس تی‌وی [Iran Starts Trial of Election Protestors, Press TV] 1 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.presstv.com/classic/detail.aspx?id=102172§ionid=351020101.

[608] همان.

[609] «متن کامل کیفرخواست دومین گروه از متهمین پروژه کودتای مخملی»، خبرگزاری فارس، 17 خرداد 1388، قابل دسترسی در  http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8805170594. [از این به بعد: «کیفرخواست دوم»].

[610] همان، ص. 2.

[611] همان، صص. 4-5.

[612] همان، صص. 16-17.

[613] همان، صص. 12-13.

[614] همان، ص. 12. وی با تلفن همراه خود عکسهایی گرفته و آنها را برای دوستان خود با ایمیل فرستاده بود و نیز شرحی از تظاهرات را برای یک مؤسسه دانشگاهی فرانسوی ارسال کرده بود.

[615] همان، ص. 12.

[616] همان، ص. 18.

[617] نهضت آزادی یک حزب مخالف ممنوع است که تاکنون با آن مدارا شده است. کمیته دفاع از انتخابات آزاد، سالم و عادلانه یک سازمان غیردولتی است که توسط اعضاء مرکز مدافعان حقوق بشر، به رهبری شیرین عبادی، برنده جایزه صلح نوبل، تأسیس گردیده است. مجاهدین خلق یک گروه مسلح مخالف رژیم است. رک. زیرنویس 684.

[618] کیفرخواست دوم، رک. زیرنویس 609، ص. 26.

[619] «سومین جلسه دادگاه رسیدگی به اتهامات متهم پرونده کودتای مخملی، متن کامل کیفرخواست گروهی از متهمین اغتشاشات اخیر»، خبرگزاری فارس، 25 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8805250449 [از این به بعد: «کیفرخواست سوم»].

[620] «حاشیه های دادگاه سوم متهمان به اغتشاشات»، رجانیوز، 25 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.rajanews.com/detail.asp?id=34390.

[621] کیفرخواست سوم، رک. زیرنویس 619.

[622] همان.

[623] همان.

[624] برای مثال نگاه کنید به مصاحبه ای با یکی از اعضاء مجلس که در پرس تی‌وی پخش شده که در آن نسبت به کارآیی این محاکمات و اعترافاتی که این محاکمات بر پایه آنها قرار گرفته است، ابراز عدم اطمینان می‌کند. فایل ویدیویی: پرس تی‌وی: «یک عضو مجلس که منتقد «محاکمات نمایشی» است از قبول اینکه متهمان شکنجه نشده‌اند امتناع می‌ورزد»، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=Y2YIVt0mlIA؛ و همچنین نگاه کنید به ویدیویی که توسط طنزپرداز ابراهیم نبوی تهیه شده که در آن اعترافات ابطحی را به تمسخر می‌گیرد: «فایل ویدیویی: اعترافات علی ابطحی (ابراهیم نبوی)»، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=jKPlnqDONY0&feature=related.

[625] کیفرخواست سوم، رک. زیرنویس 619.

[626] «حاشیه‍‌های دادگاه سوم متهمان حوادث اخیر»، تابناک، 25 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=59893.

[627] کیفرخواست سوم، رک. زیرنویس 619؛ «حاشیه‌های دادگاه سوم متهمان حوادث اخیر»، تابناک، 25 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=59893؛ «کیفرخواست امروز نیز پر از اشتباه، تناقض و ادعاهای عجیب بود، گافهای سومین دادگاه نمایشی»، موج سبز آزادی، 25 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.mowjcamp.com/article/id/18922.

[628] همان.

[629] همان.

[630] همان.

[631] «متن کیفرخواست دادگاه چهارم»، عصر ایران، 3 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.asriran.com/fa/pages/?cid=82146.

[632] «چهارمين جلسه دادگاه رسيدگی به اتهامات متهمان پرونده كودتای مخملی- متن كامل كيفرخواست عمومی گروهی از متهمان پرونده كودتای مخملی»، خبرگزاری فارس، 3 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.net/newstext.php?nn=8806030283  [از این به بعد: «کیفرخواست چهارم»]، ص. 7.

[633] در صفحه دهم، دادستان دوباره متذکر می‌شود که جبهه مشارکت به عنوان بخشی از برنامه های خود می‌خواهد از هر بحران ملی برای پیاده کردن سیاستهای دموکراسی استفاده نماید. مجدداً دادستان می‌پرسد آیا این می‌تواند چیزی به جز خیانت به ملت باشد. همان، ص. 10.

[634] همان، ص. 15.

[635] همان، ص. 21.

[636] «مشروح کامل، در چهارمین دادگاه متهمان کودتای مخملی مطرح شد: نقش مهدی هاشمی و جاسبی در اغتشاشات»، یزد فردا، 3 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.yazdfarda.com/news/18777.html.

[637] «حاشیه‌هایی از دادگاه متهمان حوادث اخیر به روایت ایلنا»، کلمه، 3 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.kaleme.org/1388/06/03/klm-43.

[638] «کیفرخواست چهارم»، رک. زیرنویس 632.

[639] «مشروح پنجمین جلسه دادگاه متهمان اغتشاشات اخیر»، ایرنا، 23 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=681249 [از این به بعد: «پنجمین جلسه دادگاه»]؛ «حاشیه‌های جالب پنجمین دادگاه متهمان حوادث اخیر تهران»، خدمت، 23 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://khedmat.ir/vdcbugb5prhb0.iur.html.

[640] «حاشیه‌های جالب پنجمین دادگاه متهمان حوادث اخیر تهران»، خدمت، 23 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://khedmat.ir/vdcbugb5prhb0.iur.html. این سازمانها عبارتند از جمهوری اسلامی، ایران، جام جم، و اطلاعات.

[641] پنجمین جلسه دادگاه، رک. زیرنویس 639.

[642]  همان.

[643] رضا درخشی، «ایران پنجمین جلسه دادگاه را در ارتباط با ناآرامیهای انتخابات برگزار می‌کند»، رویترز [Reza Derakhshi, Iran Holds Fifth Trial Over Election Unrest, Reuters] 14 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/idUSTRE58D0VU20090914?feedType=RSS&feedName=Iran&virtualBrandChannel=10209.

[644] «تذکر قانونی رئیس دادگاه به رسانه‌ها / درخواست رأفت اسلامی برای متهمان»، خبرگزاری مهر، 23 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.mehrnews.com/fa/NewsDetail.aspx?pr=s&query=کیفر%20خواست%20پنجم&NewsID=946913.

[645] «در پنجمین محاکمه نمایشی، روزنامه‌نگاران مجبور به اعتراف شدند؛ بازداشت‌شدگان شکنجه شدند»، مبادله جهانی آزادی بیان [Journalists Forced to Confess in Show Trials; Detainees Tortured, International Freedom of Expression Exchange] 23 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.ifex.org/iran/2009/09/23/trials_torture.

[646] «هجوم نیروی انتظامی به مراسم افطار در مقابل زندان اوین»، راه سبز، 11 شهریور 1388، قابل دسترسی در http://www.rahesabz.net/story/1082/؛ رضا درخشی، «ایران پنجمین جلسه دادگاه را در ارتباط با ناآرامیهای انتخابات برگزار می‌کند»، رویترز [Reza Derakhshi, Iran Holds Fifth Trial Over Election Unrest, Reuters] 14 سپتامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.reuters.com/article/idUSTRE58D0VU20090914?feedType=RSS&feedName=Iran&virtualBrandChannel=10209.

[647] پنجمین جلسه دادگاه، رک. زیرنویس 639.

[648] «احمدی‌نژاد خواستار محاکمه رهبران مخالفان شد»، گاردین [Ahmadinejad Calls for Prosecution of Opposition Leaders, Guardian] 28 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk /world/2009/aug/28/mahmoud-ahmadinejad-urges-opposition-prosecutions.

[649] آناهیتا بیژنی، «گزارشی درباره زندانیان سیاسی در ایران» [Anahita Bijani, A Report on Political Prisoners in Iran, Gozaar]، گزار، 3 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.gozaar.org/template1.php?id=1385&language=english؛ «حکم اعدام یکی از معترضین به نتیجه انتخابات در ایران صادر شد»، دویچه وله، 8 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.dw-world.de/dw/article/0,,4773758,00.html.

[650] «فایل ویدیویی: فعال انجمن پادشاهی ایران به فعالیتهای تروریستی اعتراف می‌کند»، 17 اوت 2009، قابل دسترسی در http://www.youtube.com/watch?v=3uPOOgitWyg.

[651] اعدام در ایران امری غیرمعمول نیست. از جهت تعداد اعدام شوندگان ایران در جهان مقام دوم را پس از چین دارا می باشد. اما اعدامهای گزارش شده پس از انتخابات خرداد به طور نگران کننده‌ای افزایش یافتند. در شش ماه اول سال 2009 [برابر با دی 1387 تا تیر 1388]، 196 تن در ایران اعدام شدند. در پنجاه روز پس از انتخاب محمود احمدی نژاد، دولت گزارش داد که حداقل 115 اعدام دیگر صورت گرفته است، اما آنهایی که اعدام شده بودند به جرایمی از قبیل قاچاق مواد مخدر و دیگر جنایات اساسی محکوم شده بودند. سازمان عفو بین‌الملل، «ایران: افزایش نگران کننده اعدامها از زمان انتخابات جنجالی ریاست جمهوری» [Amnesty International, Iran: Alarming Spike in Executions Since Disputed Presidential Elections] 7 اوت 1388، قابل دسترسی در http://www.amnesty.org/en/for-media/press-releases/iran-alarming-spike-executions-disputed-presidential-election-20090807. اما به هر حال ارزیابی این ادعا غیرممکن است زیرا نام [اعدام شدگان] هرگز اعلام نشده است.

[652] عضویت در سازمان مجاهدین خلق معمولاً محاربه محسوب می‌شود که مجازات اعدام را به دنبال دارد.

[653] «صدور حکم اعدام برای سه نفر از متهمان حوادث پس از انتخابات»، خبرگزاری فارس، 8 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.farsnews.com/newstext.php?nn= 8808060622.

[654] «حکم اولیه برای حجاریان: پنج سال حبس تعلیقی»، بی‌بی‌سی فارسی، 25 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/10/091017_op_ir88_hajarian_sentenced.shtml. منابع نزدیک به خانواده حجاریان به خبرگزاری بی‌بی‌سی گفتند که مجازات شفاهاً به خانواده او ابلاغ گردیده و به طور رسمی اعلام نشده است. یک روز بعد، علیرضا آوایی، رئیس دفتر تهران در وزارت دادگستری گفت که هنوز هیچ حکمی برای حجاریان صادر نشده است. نگاه کنید به «آوایی: تاکنون درباره حجاریان رأیی صادر نشده است»، ایرنا، 25 مهر 1388، قابل دسترسی در http://www2.irna.ir/05/news/view/line-9/8807258522090411.htm. مجازات حجاریان به دلیل معلولیت او به حالت تعلیق درآمد.

[655] نازیلا فتحی، «حیرت متهم ایرانی – آمریکایی از مجازات خود»، نیویورک تایمز [Nazila Fathi, Iranian-American Stunned by Sentence, New York Time] 21 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.nytimes.com/2009/10/22/world/middleeast/22tehran.html?_r=1.

[656] «ابطحی به شش سال زندان محکوم شد»، آینده، 30 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.ayandenews.com/news/15483/.

[657] جنی پرسیوال، «معاون رئیس جمهور سابق ایران در ارتباط با اعتراضات مربوط به انتخابات مجازات شد»، گاردین [Jenny Percival, Former Vice-President of Iran Sentenced Over Election Protests, Guardian] 22 نوامبر 2009، قابل دسترسی در http://www.guardian.co.uk/world/2009/nov/22/mohammad-ali-abtahi-iran-protests-jailed.

[658] «اطلاعیه دادگستری کل تهران درباره پرونده حوادث پس از انتخابات»، ایلنا، 26 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.ilna.ir/printable.aspx?ID=90437.

[659] «کامبیز نوروزی به حبس و شلاق تعزیری محکوم شد»، پارلمان نیوز، 27 آبان 1388، قابل دسترسی در http://www.parlemannews.ir/index.aspx?n=5523؛ نمونه دیگری از متهمان که به تحمل شلاق محکوم شد، سهیل نوید یکتا نام دارد، تظاهرکننده جوانی که به هفت سال زندان و تحمل 74 ضربه شلاق محکوم گردید. «محکومیت نوید یکتا به 7 سال زندان و 74 ضربه شلاق»، موج سبز آزادی، 20 آبان 1388، قابل دسترسی در http://mowjcamp.com/article/id/63474.

[660] «محکومیت زیدآبادی به شش سال حبس و تبعید در گناباد»، رادیو فردا، 2 آذر 1388، قابل دسترسی در http://www.radiofarda.com/content/F11_Iran_Postelection _Zeydabadi/1885960.html.

[661] «من، حامد روحی نژاد، پسر محمد رضا، محکوم به اعدام، می‌خواهم داستان خود را برایتان بگویم»، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران [I, Hamed Rouhinejad, Son of Mohammad Reza, Sentenced to Death, Want to Tell You My Story, Human Rights Activists in Iran] 15 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://hra-iran.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1904:45546&catid= 66:304&Itemid=293.

[662] «صدور پنجمین حکم اعدام برای متهمان اعتراضات پس از انتخابات / گزارشی از پرونده رضا خادمی»، کمیته گزارشگران حقوق بشر، 24 آبان 1388، قابل دسترسی در http://chrr.us/spip.php?article6774.

[663] «فعال سیاسی به مرگ محکوم شد»، مجموعه فعالان حقوق بشر در ایران [Political Activist Sentenced to Death, Human Rights Activists in Iran] 2 دسامبر 2009، قابل دسترسی در http://hra-iran.net/index.php?option=com_content&view=article&id=2233:political-activist-sentenced-to-death&catid=66:304&Itemid=293 .

[664] ماده 232 قانون آئین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور کیفری می‌گوید: «آرای دادگا‌ه‌های عمومی و انقلاب در امور كیفری قطعی است مگر در موارد ذیل كه قابل درخواست تجدیدنظر می‌‎باشد: الف - جرایمی كه مجازات قانونی آنها اعدام یا رجم است». نگاه کنید به آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391، ماده 232.

[665] قانون اساسی ایران، رک. زیرنویس 2، ماده 35.

[666] آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391، مواد 128، 185-186؛ قانون حقوق شهروندی، رک. زیرنویس 391، ماده 3. « محاکم و دادسراها مکلفند حق دفاع متهمان و مشتکی عنهم را رعايت کرده و فرصت استفاده از وکيل و کارشناس را برای آنان فراهم آورند.» همان.

[667] میثاق حقوق مدنی، رک. زیرنویس 304، ماده 14(ب).

[668] کمیته حقوق بشر سازمان ملل متحد، تفسیر عمومی شماره 32، ماده 14: حق برابری در مقابل دادگاه ها و محاکم و برخورداری از محاکمه عادلانه، سند سازمان ملل CCPR/C/GC/32، پاراگراف 38 (23 اوت 2007)، قابل دسترسی در http://daccess-dds-ny.un.org/doc/UNDOC/ GEN/G07/437/71/PDF/G0743771.pdf?OpenElement.

[669] «محاکمه بازداشت شدگان حوادث ایران آغاز شد»، بی‌بی‌سی فارسی، 10 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2009/08/090801_ba-rioters-trial.shtml.

[670] «ارزیابی و تحلیل حقوقی دادگاه متهمان رخدادهای اخیر»، تابناک، 11 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www.tabnak.ir/fa/pages/?cid=58011.

[671] «برگزاری دادگاه بدون اطلاع وکلای مدافع متهمان»، رادیو زمانه، 17 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://zamaaneh.com/special/2009/08/post_845.html.

[672] «برادران مردی که در محاکمات انتخابات به اعدام محکوم شد می‌گویند که بازجوها وی را فریب دادند»، مدیار ایران [The Brothers of a Man Sentenced to Death in Election Trials Say he Was Deceived by Interrogators, Madyar Iran] 13 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.madyariran.net/?p=2620.

[673] نگاه کنید به یرواند آبراهامیان، «اعترافات زیر شکنجه» [Ervand Abrahamian, Tortured Confessions] (1999) .

[674] مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «Crtl+Alt+Delete: پاسخ ایران به اینترنت» (1388)، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/reports.htm.

[675] نگاه کنید به مرکز اسناد حقوق بشر ایران، «اعترافات اجباری: هدف قرار دادن فعالان اینترنتی ایران»، قابل دسترسی در http://iranhrdc.org/httpdocs/English/reports.htm.

[676] نگاه کنید به آئین دادرسی کیفری، رک. زیرنویس 391، ماده 129.

[677] «بیانیه مرجع عالیقدر حضرت آیت‌الله العظمی صانعی در پی برگزاری دادگاه‌های پس از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری»، وبسایت آیت‌الله صانعی، 14 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://saanei.org/?view=01,01,01,67,0؛ فردریک دال، «همسر موسوی می‌گوید برادرش را در خلال سرکوبها ایران زندانی کرده‌اند»، رویترز [Fredrik Dahl, Mousavi’s Wife Says Brother Jailed in Iran Crackdown, Reuters] 23 ژوئیه 2009، قابل دسترسی در  http://www.reuters.com/article/GCA-Iran/idUSTRE56M1TH20090723?s.

[678] «پیام آیت‌الله العظمی منتظری در اعتراض به برگزاری دادگاه‌های فرمایشی»، وبسایت آیت‌الله منتظری، 13 مرداد 1388، قابل دسترسی در http://www. amontazeri.com/farsi/link.asp?Topic_ID=217.

[679] مراجع تقلید، منابع تقلید مذهبی هستند که مسلمانان شیعه از آنان پیروی می‌کنند. طبق وبگاه پاسخگویی به مسائل دینی: «هر مکلف در مسائل فروع دین (نماز و روزه و زکات و خمس...) یا باید خودش صاحب نظر و مجتهد باشد یا تقلید کند». از کسی می توان تقلید کرد که «مرد، عاقل، بالغ، شیعه 12 امامی، حلال زاده، عادل و اعلم از دیگران» باشد. نگاه کنید به «شرایط انتخاب مرجع تقلید چیست»، وبگاه پاسخگویی به مسائل دینی، 19 دسامبر 2006، قابل دسترسی در http://www.porsojoo.com/en/node/55143؛ و «بهترین مرجع تقلید کیست و چه خصوصیاتی باید داشته باشد»، وبگاه پاسخگویی به مسائل دینی، 19 دسامبر 2006، قابل دسترسی در  http://www.porsojoo.com/en/node/56325

[680] یوسف صانعی در 1 اسفند 1358، توسط آیت‌الله خمینی به عنوان یکی از شش مجتهد اسلامی به عضویت شورای نگهبان منصوب گردید و به مدت سه سال در این شورا خدمت کرد. در 19 دی 1361 خمینی وی را به سمت دادستان کل ایران منصوب داشت و او این پست را در 1364 ترک گفت. «عنایت حضرت آیت‌الله خمینی و مسئولیتهای اجرایی»، وبسایت آیت‌الله صانعی، قابل دسترسی در http://saanei.org/?view=01,01,14,7,0 (تاریخ دسترسی 30 دسامبر 2009). آیت‌الله منتظری پس از آنکه قانون اساسی نوشته شد، آن را مرور و بررسی نمود و یکی از عاملان پشتیبانی از مفهوم «ولایت فقیه» در قانون اساسی بود. به طور کلی نگاه کنید به آیت‌الله حسینعلی منتظری، «خاطرات آیت‌الله منتظری، مجموعه پیوستها و دستنویسها» (2001)؛ همچنین نگاه کنید به «سؤالاتی درباره قانون اساسی»، بر وبسایت آیت‌الله منتظری، قابل دسترسی در http://www.amontazeri.com.

[681] اطلاعیه مطبوعاتی، متخصصان سازمان ملل متحد، «ایران: بازداشت‌شدگان به منظور اعتراف‌گیری مورد شکنجه و بدرفتاری قرار گرفتند»، اخطار به متخصصان سازمان ملل متحد [Press Release, UN Experts, Iran: detainees subjected to torture and ill-treatment to extract confessions, warn UN Experts] (13 اوت 2009)، قابل دسترسی در http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/0/32F1022E3AE7B473C1257611004DFC95? opendocument.

[682] 118 روز، رک. زیرنویس 408.

[683] کیفرخواست اول، رک. زیرنویس 491، صص. 11-12. 

[684]  سازمان مجاهدین خلق چند ماه پس از انقلاب 1357 شروع به ضدیت با روحانیون حاکم نمود. در نخستین ماه‌های استقرار جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین خلق چندین  مورد قتل و عملیات تروریستی ویران کننده انجام داد که در طی آن بسیاری از اعضاء عالیرتبه رژیم اسلامی را به قتل رساند. در طول جنگ ایران و عراق، سازمان مجاهدین خلق به نیروهای صدام حسین پیوست و چند حمله تهاجمی به ایران کرد. برای اطلاعات بیشتر، نگاه کنید به یرواند آبراهامیان، «مجاهدین ایرانی» [Ervand Abrahamian, The Iranian Mojahedin] (1989).

[685] «برادران مردی که در محاکمات انتخابات به اعدام محکوم شد می‌گویند که بازجوها وی را فریب دادند»، مدیار ایران [The Brothers of a Man Sentenced to Death in Election Trials Say he Was Deceived by Interrogators, Madyar Iran] 13 اکتبر 2009، قابل دسترسی در http://www.madyariran.net/?p=2620.

[686] «پیشدستی در اعتراف»، 18/5/1388، اعتماد، قابل دسترسی در http://www.etemaad.ir/released/88-05-18/150.htm.

به اشتراک بگذارید:
  • ارسال به دوستان ارسال به دوستان
  • نسخه چاپی نسخه چاپی
  • نسخه ساده نسخه ساده

برچسب:

گزارش ها, آزادی بیان, انتخابات در ایران